Ο Αϊτέκ Σονέρ Αλπάν ακολουθεί τα ίχνη εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών στη Λέσβο του 19ου αιώνα στα οθωμανικά διοικητικά χρονικά, τα sâlnâmes.

Σε άλλη ανάρτηση, αναφερθήκαμε στα οθωμανικά ημερολόγια, τα sâlnâme (σαλναμέ), και μοιραστήκαμε κάποιες πληροφορίες σχετικές με τα μουσουλμανικά εκπαιδευτικά ιδρύματα γενικά, αλλά και πιο συγκεκριμένα αυτά της Λέσβου, όπως αυτές ανακύπτουν από τα ημερολόγια αυτά. Στα ημερολόγια βρίσκει κανείς λεπτομερή στοιχεία όχι μόνο για τον μουσουλμανικό πληθυσμό αλλά και για τους μη μουσουλμάνους υπό Οθωμανική κυριαρχία. Για παράδειγμα, σύμφωνα με το Cezâyir-i Bahr-i Sefîd Vilâyeti Sâlnâmesi [το ημερολόγιο του Βιλαετίου των Νήσων της Μεσογείου] που εκδόθηκε το AH 1301 [1883/1884], καταγράφονται συνολικά 88 εκπαιδευτικά ιδρύματα για την εκπαίδευση των Ελλήνων στη Λέσβο. Τα εν λόγω ιδρύματα κατανέμονται γεωγραφικά ως εξής:

• Μυτιλήνη (κέντρο) και και τα περί αυτής χωριά: 29 σχολεία αρρένων, 11 παρθεναγωγεία
• Μόλυβος [Tr. Molova] και τα γύρω χωριά: 30 σχολεία αρρένων, 8 παρθεναγωγεία
• Πλωμάρι [Tr. Pilmar] τα γύρω χωριά: 5 σχολεία αρρένων, 2 παρθεναγωγεία

Στο Μοσχονήσι [Tr. Yunda, Cunda], το οποίο τότε υπαγόταν διοικητικά στη Μυτιλήνη, δύο από τα τρία ελληνικά σχολεία παρείχαν εκπαίδευση για αγόρια και ένα για κορίτσια.

Οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ και του Ισλαχάτ, που προκάλεσαν μεγάλες ανακατατάξεις στη διοικητική, πολιτική και κοινωνική δομή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έφεραν την ελληνική εκπαίδευση κάτω από την εκκλησιαστική ιεραρχία και το σχολικό σύστημα οργανώθηκε γύρω από τα θρησκευτικά ιδρύματα του Ρουμ Μιλλέτ. Η εκπαίδευση εκτός του αυτοκρατορικού κέντρου της Κωνσταντινούπολης έγινε συνεπώς αρμοδιότητα των μητροπολιτών. Οι επιτροπές παιδείας στο πλαίσιο των Μικτών Εκκλησιαστικών Συμβουλίων στις Μητροπόλεις ήταν υπεύθυνες για την εποπτεία και την ανάπτυξη των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων. Η χρηματοδότηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων αφέθηκε, σε μεγάλο βαθμό, στην πρωτοβουλία του τοπικού πληθυσμού, με τα εκκλησιαστικά κονδύλια ή τις ατομικές πρωτοβουλίες και δωρεές να αποτελούν τις σημαντικότερες πηγές.

Σε γενικές γραμμές, αν η ελληνική κοινότητα επιθυμούσε να χτίσει ή να επισκευάσει ένα σχολείο, ενημέρωνε πρώτα το Πατριαρχείο το οποίο με τη σειρά του έθετε το θέμα υπόψη του Υπουργείου Δικαιοσύνης. Το Υπουργείο λάμβανε πρώτα πληροφορίες και έγγραφα από τις τοπικές διοικητικές μονάδες και ρωτούσε για το θεμιτό της αιτούμενης άδειας. Στη συνέχεια, στις αρμόδιες υπηρεσίες του Şûrâ-yı Devlet [του Συμβουλίου της Επικρατείας] εξετάζονταν οι επιμέρους λεπτομέρειες της αίτησης για την κατασκευή/ανακαίνιση του σχολικού κτιρίου. Εάν η αίτηση κρινόταν πλήρης και έννομη, η άδεια χορηγείτο.