Ιστορίες Βορείου Αιγαίου

Ιστορίες με χρώμα Αιγύπτου

Ο Δημήτρης Κράλλης εξετάζει ίχνη από το αποτύπωμα της Αιγύπτου στην Ιστορία της Βόρειας Λέσβου

Το 1905, σε ηλικία 11 ετών, ο Ιωάννης Κράλλης, υιός του Κομνηνάκη, μέλους της δημογεροντίας Μολύβου, ζωγραφίζει σε χαρτί μεγάλων διαστάσεων ένα λεπτομερή χάρτη της Αφρικής ο οποίος απεικονίζει και κομμάτι της Ασίας ως το Βελουχιστάν. Οι ορίζοντες του νεαρού Οθωμανού υπηκόου φαντάζουν πλατιοί και η φαντασία του αποτυπώνει με χρωματιστά μολύβια και κραγιόνια, αλλά και με ακρίβεια, την αποικιακή πραγματικότητα του εξωτικού αυτού και μακρινού κόσμου. Σε μια γωνιά του χάρτη τούτου, εκεί που συνήθως βρίσκουμε το υπόμνημα σε εκδόσεις επαγγελματικές, ο Ιωάννης ζωγράφισε δύο τετράγωνα. Μέσα σε αυτά αποτύπωσε σε μεγέθυνση δύο περιοχές της Μέσης Ανατολής που προφανώς τράβηξαν το ενδιαφέρον του. Στο ένα παράθυρο απεικόνισε την Παλαιστίνη ή αλλιώς, στα δικά του μάτια, τους άγιους τόπους. Στο άλλο ζωγράφισε με αρκετή λεπτομέρεια την Αίγυπτο με έμφαση στο δέλτα του Νείλου. Αν οι άγιοι τόποι είχαν μια ιδιαίτερη θέση στο φαντασιακό ενός παιδιού μεγαλωμένου ως χριστιανού, εγγονιού σημαίνοντα προεστού με το συνθετικό Χατζής στο επώνυμό του (Χατζή Αναγνώστου), το ενδιαφέρον του για την Αίγυπτο εγείρει κάποια ερωτήματα. Τι να ήταν αυτό που έφερε το Μισίρι στο μυαλό ενός νέου παιδιού από τη Βόρεια Λέσβο;

Η απάντηση στο ερώτημά μας ίσως να έχει ονοματεπώνυμο: Ευστράτιος Καλλιγέρης, αλλιώς γνωστός σήμερα και ως Μπάρμπα Στρατής. O νεαρός Ιωάννης, τον θείο στην Αίγυπτο τον είχε νονό. Το 1905 λοιπόν, όταν ο Ιωάννης ζωγράφιζε την Αφρική, ο Στρατής είχε ήδη συμπληρώσει είκοσι χρόνια ζωής στην Αλεξάνδρεια και το Καΐρο. Τι είναι όμως αυτό που τράβηξε ανθρώπους σαν τον Στρατή στην Αίγυπτο και ποια η ιδιαίτερη σχέση των Λεσβίων με τον έκκεντρο και ημιαυτόνομο αυτό χώρο (υπό Βρετανική κηδεμονία) της Οθωμανικής περιφέρειας; Ένα ταξίδι στην Αγία Παρασκευή της Λέσβου και το Μουσείο Βιομηχανικής Ελαιουργίας μας φέρνει σε μια ιδιαίτερη αίθουσα, οπού οι έφοροι του Μουσείου χαρτογραφούν το αποτύπωμα της Αγιοπαρασκευιότικης μετανάστευσης. Στους καλοσχεδιασμένους χάρτες του Μουσείου βλέπουμε πως Λέσβιοι βρίσκονται τόσο στην Αίγυπτο όσο και το Σουδάν, το οποίο άλλωστε κατά το δεύτερο μισό του 19^ου αιώνα είναι δεμένο με τη μοίρα της πρώτης. Το ημερολόγιο δε του Στρατή, αυτό που έγραψε σε ηλικία 21 ετών καθώς πρωτοεγκαθίστατο στην Αίγυπτο, αναφέρει σειρά χαρακτήρων από την Ελληνική κοινότητα του Καΐρου και της Αλεξάνδρειας με καταγωγή από τη Λέσβο.[1] Έξι άτομα από το οικογενειακό του περιβάλλον αλλά και γενικότερα από τη Λέσβο καταγράφει στο ημερολόγιο του ο Στρατής ως εγκατεστημένους στην Αίγυπτο. Ακόμα δύο περνάν από το Μισίρι ως επισκέπτες.[2] Σίγουρα δε υπάρχουν και άλλοι, δεδομένης της τάσης των μεταναστών να ακολουθούν στα βήματα συγγενών και γνωστών. Ο «κακόβουλος» ταβερνιάρης από τον Μόλυβο, ο λεγόμενος Ζάνος, που κατηγόρησε τον επίσης Μολυβιάτη γαμβρό του Στρατή, τον Σπυρίδωνα Ιωαννίδη, για υπεξαίρεση της κληρονομιάς ενός Σκαμνιώτη, θα απασχολούσε μάλλον συντοπίτες του στην επιχείρηση του στο Καΐρο.

Γνωρίζουμε όμως πως, και από τον ευρύτερο κοινωνικό κύκλο του Στρατή προκύπταν σχέσεις με το Μισίρι. Ο Γρηγόριος Γώγος, που εκτέλεσε χρέη ιερέα στην Κρήτη, τη Βραΐλα της Ρουμανίας και τη Βουδαπέστη, υπηρέτησε και στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου όπου και επέστρεψε το 1875 προκειμένου να απευθύνει ομιλία του σε ομογενειακό κοινό επί τη ευκαιρία της εορτής των Τριών Ιεραρχών.[3] Ο αδελφός του Γρηγορίου, ο ιατρός Γεώργιος Γώγος, είχε εξετάσει με αυτή του την ιδιότητα τον Στρατή στο Μόλυβο, ο δε υιός του Γεωργίου ο Αντώνιος ήταν φίλος του αδελφού του Στρατή, Αχιλλέα. Η κόρη του ιατρού και αδελφή του Αντωνίου, η Ανδρομάχη έμελλε να νυμφευθεί τον Αχιλλέα, να μετοικήσει στην Σκαμνιά και να δεθεί με την οικογένεια του Στρατή. Χρόνια αργότερα, η Ανδρομάχη έγινε πεθερά του ενήλικα πλέον Ιωάννη Κράλλη, ο οποίος ενισχύει μέσω εκείνης, τις έστω και πλάγιες επαφές με την Αίγυπτο. Όσο για τον πεθερό του Ιωάννη, τον Αχιλλέα, εκείνος ταξιδεύει το 1929, τρία χρόνια μετά το γάμο της κόρης του Μαρίτσας, προκειμένου να ρευστοποιήσει την ακίνητη περιουσία του Στρατή και να την μοιράσει στους κληρονόμους. Μέρος αυτής της ακίνητης περιουσίας ήταν και γαίες στην Γκεζίρα του Σουδάν, που μοιράστηκαν στα ανίψια του, τον Παναγιώτη Ματζουράνη και τους Κωστή, Νικόλαο και Ευστράτιο Δ. Καλλιγέρη, συνδέοντας έτσι άλλες τέσσερεις οικογένειες με την Αφρική, που χρόνια πριν τόσο είχε εξάψει τη φαντασία του νεαρού Ιωάννη.[4]

Αναφερθήκαμε πιο πάνω στον Μολυβιάτη ταβερνιάρη του Καΐρου τον Ζάνο, ο οποίος είχε σπείρει υπόνοιες για προσπάθεια του Σπυρίδωνα Ιωαννίδη να καρπωθεί την κληρονομιά που ένας Σκαμνιώτης, με όνομα Γεώργιος Κανελιόγλου, άφησε στην οικογένεια του. Ο Στρατής αναφέρει στο ημερολόγιο πως γνώρισε τον αδελφό του Γεωργίου, τον Δημήτριο, στο ατμόπλοιο εν πλω προς Αλεξάνδρεια το 1886. Μας εξηγεί πως ο γαμβρός του ο Σπυρίδων προσφέρθηκε να βοηθήσει τον Δημήτριο στον γραφειοκρατικό Γολγοθά που τον περίμενε στο Καΐρο. Η κληρονομιά έφτασε τελικά μερικά χρόνια αργότερα στα χέρια του Δημητρίου, δια μέσω Αχιλλέα Καλλιγέρη. Αυτό που έχει όμως ενδιαφέρον είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Γεώργιος, ο οποίος πέθανε στο Σουδάν τα χρόνια της επαναστάσεως τον εντοπίων κατά των Αιγυπτιακών αρχών, φρόντισε για τα περιουσιακά του.

Με βάση όσα αφηγείται ο Στρατής, την κληρονομιά του των 300 Οθωμανικών λιρών, ο Γεώργιος την είχε εμπιστευτεί στον Πασά Γκόρντον. Ο εν λόγω Γκόρντον δεν είναι άλλος από τον Στρατηγό Γκόρντον, γνωστός ως «Γκόρντον του Χαρτούμ» ή και ως «Κινέζος Γκόρντον», δεδομένης της πρότερης δράσης του στην Άπω Ανατολή (1860-1864) κατά τον δεύτερο πόλεμο του οπίου και την επανάσταση των Ταιπίγκ. Χρόνια αργότερα ο Γκόρντον βρέθηκε στην υπηρεσία του Χεδίβη της Αιγύπτου και υπηρέτησε στο Σουδάν ως εκπρόσωπος του. Εκεί προφανώς γνώρισε τον Γεώργιο Κανελιόγλου. Με τον θάνατο του στρατηγού στο Χαρτούμ το 1885 στα χέρια των επαναστατών του Μάχντι, η περιουσία του Γκόρντον μαζί με την κληρονομιά του Κανελιόγλου, που είχε πεθάνει κάποια χρόνια νωρίτερα, βρέθηκε στα Αιγυπτιακά δικαστήρια του Καΐρου, από όπου ο Δημήτριος με την αρωγή του Σπυρίδωνα επιχείρησε να διεκδικήσει τα οικογενειακά του δικαιώματα. Τι χώρο να αποίκισαν στο νεανικό μυαλό του Ιωάννη ιστορίες για τον «μαρτυρικό» θάνατο του Γκόρντον στο Χαρτούμ; Πως να αισθάνθηκε γνωρίζοντας πως κάποιος συντοπίτης του είχε γνωρίσει τον διάσημο στρατηγό και πέθανε εν μέσω εξέγερσης στο Σουδάν, κάποια χρόνια πριν τον ηρωικό θάνατο του ίδιου του Γκόρντον στο Χαρτούμ; Σε φωτογραφία της δεκαετίας του 30, ο μεγάλος υιός του Ιωάννη, ο Νίκος, εμφανίζεται με Κινεζική περιβολή δίπλα στα καρναβαλικά ενδεδυμένα ξαδέλφια του και στον αδελφό του τον Στρατή.

Μήπως στο παιδικό μυαλό του Νίκου η ιστορία του Γκόρντον διατηρείται ζωντανή, τόσο δεδομένης της γνωστής στο ευρύ κοινό σχέσης του Γκόρντον με την Κίνα – ο στρατηγός εμφανίζεται άλλωστε σε σειρά φωτογραφικών αναπαραστάσεων σε Κινεζική ενδυμασία – όσο και λόγω μιας οικογενειακής μνήμης που φέρνει τον υπερασπιστή του Χαρτούμ «κοντά» στην οικογένεια; Όπως και να ‘χει οι δεσμοί της οικογένειας με το Σουδάν δεν περιορίζονται στη δικαστική υπόθεση Κανελιόγλου. Γνωρίζουμε ότι στο Σουδάν μετοίκησε και ο ανιψιός του Στρατή, ο Παναγιώτης Ματζουράνης (ο υιός της αδελφής του, της Ουρανίας). Εκεί έκανε οικογένεια. Ο δε Σπύρος Ιωαννίδης, ο γαμπρός και μετέπειτα συνεταίρος του Στρατή, είδε την κόρη του την Ελένη να παντρεύεται τον Μιχαήλ Βαλτικό εκ Χίου, που έκανε καριέρα δικηγόρου στα Μικτά Δικαστήρια της Αιγύπτου.

Πέραν των άμεσων και έμμεσων προσωπικών επαφών και σχέσεων με την Αίγυπτο ο Στρατής αλλά και ο βαφτισιμιός του ο Ιωάννης θα είχαν εκτεθεί στα της Αιγύπτου από τα σχολικά τους χρόνια. Από το ημερολόγιο γνωρίζουμε πως ο Στρατής στα νιάτα του είχε σπουδάσει για ένα έτος στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Στο πρόγραμμα σπουδών της σχολής για την Α γυμνασίου, στην οποία και κατατάχθηκε μετά από εξετάσεις ο Στρατής, βρίσκουμε αναφορά στην Ιστορία των Ανατολικών Εθνών που δίδασκε ο διευθύνων την σχολή Μ. Παρανίκας εκ περιτροπής με τον Δ. Χ΄Νικολάου. Εκ των δύο ο Στρατής ξεχώριζε τον Παρανίκα – στο βιβλίο του οποίου σχετικά με την ιστορία της σχολής βρίσκουμε τις εν λόγω πληροφορίες – ως «αναξιότατο». Μένει μολαταύτα η σοβαρή υπόνοια πως η Αίγυπτος δεν μπορεί παρά να φιγουράριζε ανάμεσα στα Ανατολικά Έθνη. Όσο δε για το μάθημα της Γεωγραφίας στην τάξη των Α. Βάλληνδα και Δ. Χ΄Νικολάου, τούτο κάλυπτε τη Μικρά Ασία εν εκτάσει, [τ]η λοιπή Ασία και Αφρική. Σίγουρα δε, θα εστίαζε και στην Αίγυπτο.

Παρουσιάζει ενδιαφέρον το ότι η Γεωγραφία της Ασίας και της Αφρικής διδασκόταν στον πρώτη γυμνασίου με την Ευρωπαϊκή γεωγραφία να ακολουθεί μόνο στο επόμενο έτος.[5] Έχουμε εδώ μια κάποια προτεραιοποίηση ίσως της Ανατολής, η οποία δεν αποκλείεται να έπαιξε και κάποιο ρόλο στη διάπλαση του νεανικού φαντασιακού, τόσο του Στρατή όσο και του βαφτισιμιού του, του Ιωάννη;

Ο χάρτης πάντως του Ιωάννη δείχνει να είναι άμεσα συμβατός τόσο με την ανθρωπογεωγραφία της Βορείου Λέσβου όσο και με τις εκπαιδευτικές προτεραιότητες της εποχής.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, το αρχοντικό οίκημα που έκτισε στη Σκάλα Σκαμνιάς ο Στρατής Καλλιγέρης το 1909 με πόρους προσπορισμένους από την επιτυχή του δραστηριοποίηση στο Αιγυπτιακό εμπόριο, το κληροδότησε στον ανιψιό του Δημήτριο και έμελλε να αποτελέσει χώρο συγκέντρωσης των πολυάριθμων ανιψιών και μικρανιψιών. Σε εσωτερικούς χώρους κοσμημένους με κειμήλια από την Αίγυπτο δυο με τρεις γενιές της οικογένειας γνώρισαν ακούσια αλλά και εκούσια, έναν κόσμο ευρύ και ανοιχτό στη μετακίνηση και την επικοινωνία. Έναν κόσμο αν μη τι άλλο αποικιακό, αλλά και κοσμοπολίτικο. Όλα αυτά σε μια περίοδο, μετά το πέρας των Βαλκανικών, του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, και της Μικρασιατικής εκστρατείας, ένα κόσμο που φάνταζε δραματικά διαφορετικός από εκείνον που έφερε τον Στρατή στο Καΐρο.

Όσο για το άλλο «τέκνο» του πλουτισμού στην Αίγυπτο, την εκκλησιά που χρηματοδότησε ο Στρατής στα ράχτα, πάνω από το λιμάνι της Σκάλας, την Παναγιά Γοργόνα, ετούτη έχασε σύντομα την Αιγυπτιακή της ταυτότητα, και συνδέθηκε μια για πάντα, χάρη στην πένα του Στρατή Μυριβήλη, με τον βορρά και την ανατολή των χαμένων πατρίδων.

Επίμετρο:

1) Η εν λόγω ιστορία εστιάζει στην Αίγυπτο αλλά, όπως είδαμε παρουσιάζει και ενδιαφέροντα παρακλάδια που μας ταξιδεύουν ως την Κίνα. Με τη βοήθεια της Μαρίζας ακολουθούμε, λοιπόν τον Ιωάννη ως και το Πεκίνο. Την 19η Ιουλίου 1909, ο Ιωάννης αποστέλλει στο Πεκίνο μια καρτ ποστάλ που απεικονίζει το Οθωμανικό Γυμνάσιο Μυτιλήνης. Παραλήπτης στο Πεκίνο, θα είναι ο Κάρλ Πράις (Karl Preuss), μέλος της Φρουράς της Γερμανικής Πρεσβείας στο Πεκίνο. Άγνωστοι θα μείνουν οι ενδιάμεση σταθμοί στην διαδρομή της κάρτας μέχρι το Πεκίνο. Η κάρτα πάντως φέρει στο recto, οθωμανικό γραμματόσημο με την Τουρά του Αμπντούλ Χαμίτ Β΄ και σφραγίδα του Σουέζ (Suez) της πανταχού παρούσας Αιγύπτου. Το αυτοκόλλητο του ταχυδρομείου μας πληροφορεί ότι ο παραλήπτης είχε αναχωρήσει χωρίς να αφήσει διεύθυνση και έτσι η κάρτ ποστάλ, αφού θα δεχθεί στο verso, σφραγίδα του Πεκίνου (Pekin) με ημερομηνία την 10η Σεπτεμβρίου 1909, θα επιστραφεί στην Λέσβο, και στην συλλογή του αρχείου.

2) Ο πρώτος γάμος του Ιωάννη Κράλη (αδελφός Κομνηνάκη) ήταν με Ιωακείμογλου και έκαναν 3 παιδιά. Αν και μετά το θάνατο της πρώτης συζύγου του Ιωάννη Κράλη εκείνος ξαναπαντρεύτηκε αποκτώντας άλλα 2 παιδιά, οι επαφές με την οικογένεια Ιωακείμογλου υπήρχαν ήδη. Εκ των Ιωακείμογλου και ο Κωσταντίνος που εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια και περιγράφεται στα Αιγυπτιακά χρονικά ως τραπεζίτης, εξαγωγέας βαμβακιού, ιδιοκτήτης της εταιρείας «Costis Z. Joakimoglou & Co», αλλά και μέλος του Alexandria Sporting Club. Αργότερα πιά, η για χρόνια ελλιπής επικοινωνία των οικογενειών Ιωακείμογλου και Κράλλη, θα αποκατασταθεί από τον Κομνηνάκη. Το 1923, ο Κομνηνάκης ξεκινάει αλληλογραφία με τον Κωνσταντίνο της Αλεξάνδρειας, ο οποίος και ανταποκρίθηκε ένθερμα ως συγγενής. Ένα χρόνο αργότερα η οικογένεια Κράλλη με την οικογένεια Καλλιγέρη θα ενώσουν τους «Αιγυπτιακούς» τους δεσμούς και γνωριμίες καθώς ο δημιουργός του χάρτη της Αφρικής, ο Ιωάννης, υιός του Κομνηνάκη, παντρεύεται την κόρη του Αχιλλέα και της Ανδρομάχης, την Μαρίτσα.

[1] Στην έρευνά μας βασιζόμαστε σε ένα μεταγραμμένο αντίγραφο του χειρόγραφου ημερολογίου του Ευστρατίου Κ. Καλλιγέρη του 1887 με τίτλο «Συνοπτικό Ημερολόγιο». Το αντίγραφο αυτό ανήκει στο αρχείο του Ανδρέα και της Μαρίας Κόρακα. Το πρωτότυπο, μέρος του οποίου σώζεται σε φωτοτυπίες, δεν έχει ακόμη εντοπιστεί.

[2] Σπυρίδων και Παντελεήμων Ιωαννίδης, Δημήτριος Κομόπουλος, Κεφάλας, Ζάνος, Γεώργιος Κανελιόγλου και Ευστράτιος Γεωργιάδης.

[3] Γρ. Γώγος ο Λέσβιος, Αρχιμανδρίτης, Μιχαήλ Τοσίτσας και Νικόλαος Στουρνάρης : Ήτοι Λόγος Πανηγυρικός εις την επέτειον εορτήν των εν Αλεξανδρεία ελληνικών εκπαιδευτικών καταστημάτων (Αλεξάνδρεια)

[4] Βλ. σχετικό έγγραφο από τα αρχεία της Μαρίζας Κράλλη.

[5] Ματθαίος Κ. Παρανίκας, Ιστορία της Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης (Αθήνα: Εκδόσεις Αλήθεια, 1885), 199.

Ιστορίες Βορείου Αιγαίου

Ιστορίες με χρώμα Αιγύπτου

Αποθετηριο Ιστοριων Αιγαιου/Λεσβου

Το Αρχείο

Ιστορίες του Βόρειου Αιγαίου

Συνεντεύξεις & Παρουσιάσεις

Ιστορικό Πλαίσιο

Η Τέχνη στον τόπο

Συντελεστές

Επικοινωνία

Όροι χρήσης και ιδιωτικό απόρρητο