Ιστορίες Βορείου Αιγαίου
Ο E. Schmidt περιηγείται ζωγραφισμένα σπίτια
Ο Ethan Schmidt περιηγείται τα ζωγραφισμένα σπίτια του Μολύβου και το μυαλό του ταξιδεύει από την Οθωμανική Λέσβο στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Τον Ιούνιο του 2024 επισκεφθήκαμε δύο υπέροχα παλαιά σπίτια στον Μόλυβο που διαθέτουν ζωγραφισμένους εσωτερικούς χώρους: το αρχοντικό Κομνηνάκη-Κράλλη (περ. 1833), σήμερα της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, και το σπίτι Γιαννάκου (περ. 1790), που ενώ φέρεται να ήταν ο χώρος διαβίωσης και το «γραφείο» ενός τοπικού Οθωμανού αξιωματούχου σήμερα είναι η οικία της Δώρας Γιαννάκου Παρίση, γνωστής για τις παραδοσιακές κούκlες.
Δεδομένης της ανατροφής μου ως Νεοϋορκέζου, οι προαναφερθείσες εικόνες παραπέμπουν στους ζωγραφικούς διακόσμους των σπιτιών των απογόνων των Ολλανδών αποίκων του 18ου και 19ου αιώνα στη Nieuw Nederland και την κοιλάδα Hudson, και ομοίως στα διακοσμητικά μοτίβα των Ολλανδών της Πενσυλβάνια στην κομητεία Lancaster, καθώς και σε άλλες παραδόσεις της πρώιμης αμερικανικής λαϊκής τέχνης. Ωστόσο, ίσως ακόμη περισσότερο από αυτό, στο μυαλό μου ως βυζαντινολόγου, οι τοιχογραφίες έθεσαν ερωτήματα σχετικά με τη διακόσμηση των μεσαιωνικών ρωμαϊκών σπιτιών και γενικότερα της μεσαιωνικής ρωμαϊκής κοσμικής τέχνης. Κατ’ αρχάς, όχι μόνο τα ίδια το σπίτια, αλλά και τα κτήρια και οι κήποι που απεικονίζονται σε αυτά, θυμίζουν ένα διάσημο εκφραστικό απόσπασμα από το έπος του Διγενή Ακρίτα του δωδέκατου αιώνα, στο οποίο ο ομώνυμος ήρωας χτίζει ένα παλάτι στις όχθες του άνω Ευφράτη.
Οι στίχοι του έπους, όχι μόνο φέρνουν στο νου τους πίνακες και τα κτίρια που συζητάμε (αν και ομολογουμένως οι πίνακες στα μεγαλοπρεπή σπίτια του Μολύβου παρουσιάζουν πιο ειρηνική θεματολογία), αλλά χρησιμεύουν ως υπενθύμιση ότι τόσο η βυζαντινή όσο και η οικία της ύστερης οθωμανικής εποχής ήταν τόποι γεμάτοι από έντονο χρώμα, με απεικονίσεις της φύσης και της κοσμικής ζωής. Μια παρόμοια εικόνα αναδύεται από την περιγραφή του Νικόλαου Μεσαρίτη για ένα κτήριο που έχτισε ο Μανουήλ Α΄ Κομνηνός και διακοσμήθηκε με περσικά μοτίβα. Ο Νικήτας Χωνιάτης, από την πλευρά του, περιγράφει τη διακόσμηση των αυτοκρατορικών κατοικιών και θρηνεί για την καταστροφή, κατά την τέταρτη σταυροφορία, ενός αρχοντικού που ήταν διακοσμημένο με τοιχογραφίες και πολύχρωμα ψηφιδωτά. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ο ιστορικός Ιωάννης Κίνναμος, γράφοντας τη δεκαετία του 1180, καταγράφει τα εξής σχετικά με τα πολιτικά καταδικαστικά γούστα στην εσωτερική διακόσμηση του επαναστατημένου ευγενή Αλέξιου Αξούχου:
«όταν θέλησε να διακοσμήσει μια από τις προαστιακές κατοικίες του με τοιχογραφίες, δεν φιλοτέχνησε πάνω τους αρχαιοελληνικά κατορθώματα, ούτε εξέθεσε τα κατορθώματα του αυτοκράτορα, πράγματα που πέτυχε σε πολέμους και κυνήγια θηρίων, όπως συνηθίζεται συχνότερα για όσους κατέχουν κυβερνητικά αξιώματα… Παραμελώντας αυτά [τα θέματα], ο Αλέξιος… μνημόνευσε τα πολεμικά κατορθώματα του σουλτάνου, κάνοντας ανόητα δημόσια ζωγραφίζοντας στην κατοικία του αυτά που θα έπρεπε να είχαν κρυφτεί στο σκοτάδι.»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία σε αυτό το απόσπασμα είναι ο βαθμός στον οποίο προϋποθέτει ότι οι πίνακες με κοσμικά θέματα που αντλούνταν από την αρχαία μυθολογία, ή τα τρέχοντα γεγονότα ήταν τυπικά, ή ακόμη και αναμενόμενα, θέματα για τον εξωραϊσμό του εσωτερικού του σπιτιού ενός κυβερνητικού αξιωματούχου. Τέτοια αποσπάσματα προσφέρουν ενδιφέρουσες ματιές στην υλική πραγματικότητα ενός χαμένου κόσμου. Ωστόσο, δεν είναι αδιανόητο κατά τη γνώμη μου ότι η διακοσμητική παράδοση που αποτυπώνεται τόσο στην οικία Γιαννάκου όσο και στο αρχοντικό Κομνηνάκη-Κράλλη να είχε τις ρίζες και τα προηγούμενά της στον κόσμο της μεσαιωνικής Ρώμης. Εν πάση περιπτώσει, ίσως τέτοιες καλλιτεχνικές πρακτικές να αποτελούν μέρος της τεράστιας πολιτιστικής κληρονομιάς που κληροδότησε το Βυζάντιο στους Οθωμανούς και στο πολυθρησκευτικό, πολυεθνικό αυτοκρατορικό κράτος που σφυρηλάτησαν.
Αναφορές στο Έπος του Διγενή Ακρίτη και στο έργο του Μεσαρίτη, του Χωνιάτη και του Κίνναμου μπορείτε να βρείτε εδώ:
Jeffreys, Elizabeth. 2004. Digenis Akritis: The Grottaferrata and Escorial Versions / Edited and Translated by Elizabeth Jeffreys. 1st paperback version. Cambridge University Press, 203-209.
Angold, Michael. Nicholas Mesarites: His Life and Works. Vol. 4. Translated Texts for Byzantinists. Liverpool: Liverpool University Press, 2017. 69
Choniates, Nicetas, and Harry J. Magoulias. 1984. O City of Byzantium : Annals of Niketas Choniatēs / Translated by Harry J. Magoulias. Detroit: Wayne State University Press, xiv, 117, 183-184, 373.
Kinnamos, Iōannēs, and American Council of Learned Societies. 1976. Deeds of John and Manuel Comnenus by John Kinnamos; Translated by Charles M. Brand. New York: Columbia University Press, 199-200
Αποθετηριο Ιστοριων Αιγαιου/Λεσβου
Ιστορίες του Βόρειου Αιγαίου
- Αχλιπταρούδα
- Αλληλοδιπλογραφία
- Διοικητικές Συνέχειες
- Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα
- Προικοσύμφωνο, άδειες διαμονής
- Η παιδεία στην Λέσβο μέσα από τα Οθωμανικά αρχεία
- Φωτογραφεία στην Αίγυπτο
- Ιστορίες με χρώμα Αιγύπτου
- Ο Νικόλαος Ελευθεριάδης στο Παρίσι και το Λονδίνο
- Ο E. Schmidt περιηγείται τα ζωγραφισμένα σπίτια
- Φιγούρες από τη Βυζαντινή Λέσβο
- Οικουμενικές μόδες
- Οι γενουάτες Λομελίνι στο Αιγαίο
- Οι Koldewey, Conze και Humann στο Μόλυβο
- Η φύση της Λέσβου
- Ο C. T. Newton γράφει για τη Μυτιλήνη
- Τα Οθωμανικές διοικητικές επετηρίδες
- Καρτποστάλ
- Σμυρναίικα φωτογραφεία
- Ο S. Adam για την παιδεία στη Λέσβο
- Σκέψεις για το κράτος στη Λέσβο
- Τραύμα και πόλεμος
- Σφραγίδες, υπογραφές και επικυρώσεις
- Τεκτονικά ρήγματα
- Πτυχίο Ιατρικής & Ένας διασυνδεδεμένος κόσμος
- Ο Βρυκόλακας της Μυτιλήνης
- Γυναίκες και Μνήμη στο Μόλυβο
Ιστορικό Πλαίσιο
Η Τέχνη στον τόπο
Αυτό το έργο υποστηρίχθηκε από μια επιχορήγηση Kickstarter του SFU FASS, από το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο SFU και από τη Γέφυρα, μια συνεργασία που χρηματοδοτήθηκε από το ΙΣΝ μεταξύ του SFU και του UCLA.
SUPPORTED BY
