Ιστορίες Βορείου Αιγαίου

Ο C.T Newton στη Λέσβο

Κάποιες σκέψεις του Δημήτρη Κράλλη σχετικά με το Travels & discoveries in the Levant του C. T. Newton.

«Από το Μανταμάδο πήγαμε στο Μόλυβο, τη θέση της αρχαίας Μέθυμνας. Εδώ παρουσίασα τα διαπιστευτήριά μου από τον Κυβερνήτη του νησιού σε έναν Αγά, που ήταν αγράμματος, – έναν συνταξιούχο γενίτσαρο. Καθόταν και έπαιζε με το γράμμα στριφογυρίζοντας το απελπισμένος. Δεν μπορούσα να μιλήσω τουρκικά και δεν είχα μαζί μου δραγουμάνο – ευτυχώς, όμως είχα ένα γράμμα για τον Έλληνα σχολάρχη της πολίχνης, έναν ευχάριστο, μορφωμένο άνθρωπο, ο οποίος μας προσέφερε μια πολύ φιλόξενη υποδοχή. Οι Έλληνες σχολάρχες είναι πάντα τα πιο έξυπνα άτομα στα χωριά: η εκπαίδευσή τους στη Σύρο ή στην Αθήνα τους δίνει μια κάποια έκθεση στις ευρωπαϊκές ιδέες. Μου έδειξε τρεις επιγραφές, για την αποκρυπτογράφηση των οποίων χρειάστηκα μια ολόκληρη ημέρα – η μία από αυτές αναφερόταν σε μια συμμαχία μεταξύ Ρωμαίων και Μηθυμναίων, αλλά ήταν ακρωτηριασμένη. Οι επιγραφές αυτές διαπίστωσα στη συνέχεια ότι ήταν ανέκδοτες. Δεν άκουσα κάτι για νομίσματα στον τόπο αυτό. Υπάρχει ένα περίεργο λιμανάκι, αυτό που οι αρχαίοι γεωγράφοι αποκαλούσαν λιμὴν κλειστός, ή «κλειστό λιμάνι,» προφανώς αναλλοίωτο από την αρχαιότητα, με έναν αρχαίο μώλο, οπού τα πλοία ήταν στρυμωγμένα μεταξύ τους σαν μικρές βάρκες. Πέρασα και από το φρούριο, το οποίο πιθανότατα χτίστηκε από τους Γενοβέζους. Μπαίνοντας σε αυτό, παρατήρησα πάνω από μια πόρτα, στην αριστερή πλευρά, μια βυζαντινή επιγραφή, που κατέγραφε ότι είχε επισκευαστεί.» [1]

Ο Charles T. Newton δημοσίευσε το βιβλίο του Travels & discoveries in the Levant το 1865, περίπου δέκα χρόνια μετά την διαμονή του στη Μυτιλήνη με την ιδιότητα του υποπρόξενου. Έχοντας εργαστεί στο Βρετανικό Μουσείο ήδη από τη δεκαετία του 1840 και με την πλήρη ανασκαφή και αποκάλυψη της βάσης της Χάλκινης Αναθηματικής Στήλης των Δελφών στον ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης στο πρόσφατο παρελθόν του, έφτασε στη Λέσβο με το μάτι εστιασμένο στις αρχαιότητες και το τοπικό χρώμα.

Η Λέσβος όπως αναπαριστάται στο Travels & discoveries in the Levant του Newton.
Πορτραίτο του C.T. Newton από τον Alfred Gudeman
To υδραγωγείο στη Μόρια (από το Travels & discoveries in the Levant)

Στην παράγραφο από το βιβλίο του διαβάζουμε τα λίγα που μας προσφέρει για τον Μόλυβο από την πολύ μεγαλύτερη αναφορά του για την παραμονή του στο νησί. Η αναφορά του δε στον «Έλληνα σχολάρχη» μας κάνει να αναρωτηθούμε: Ποιος να ήταν ο άνδρας αυτός;

Μπορούμε άραγε να αναγνωρίσουμε στο πρόσωπο του τον Νικήτα Ηρακλείδη, ο οποίος ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του διδάσκοντας στο σχολείο του Αχυρώνα κοντά στην Καλλονή και στη συνέχεια μετακόμισε στον Μόλυβο;  Την εποχή που πέρασε ο Newton από το νησί όμως ο Νικήτας δεν ήταν πια σχολάρχης, αν και υπάρχουν υπόνοιες ότι δίδασκε ακόμα στο σχολείο του χωριού. Σε κάθε περίπτωση, μετά τον Ηρακλείδη το ρόλο του σχολάρχη ανέλαβε ο Κωνσταντίνος Υάκινθος. Εκπαιδευμένος στη φημισμένη σχολή του Σερουίου στη Σύρο, ενδιαφερόταν για το θέατρο και όταν ο Newton πέρασε από το Μόλυβο, είχε ήδη μεταφράσει δύο τραγωδίες του Ρακίνα, την Ιφιγένεια (1844) και την Ανδρομάχη (1845).

Τον διαδέχτηκε ο Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης (πατέρας του Αργύρη Εφταλιώτη), ο οποίος δίδαξε στον Μόλυβο για ένα ή δύο χρόνια στα τέλη της δεκαετίας του ’40 αρχές της δεκαετίας του ’50, στη συνέχεια έφυγε για την Τένεδο, για να επιστρέψει το 1857. Η αφήγηση του Εφταλιώτη για την εκπαίδευση του πατέρα του δίνει έμφαση στην πρώιμη επαφή του, ήδη στον Μόλυβο, με το κωμικό έργο του Λουκιανού και ακολούθως στην εκπαίδευσή του στη Σύρο, με τη μεγάλη εστίαση της στη ρητορική. Ο Μιχαηλίδης σπούδασε συνεπώς στο ίδιο ακριβώς σχολείο στο οποίο είχε φοιτήσει και ο Υάκινθος. Όλα αυτά είναι κάπως αόριστα και ασαφή, αλλά αν μη τι άλλο, μας λένε ότι τρεις άνδρες, ο Νικήτας Ηρακλείδης, ο Κωνσταντίνος Υάκινθος και ο Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης παραμένουν τα πιο πιθανά άτομα να είχαν συναντήσει τον Newton κατά την επίσκεψη του στο Μόλυβο. Εξ αυτών δύο μόνο είχαν σχέση με τη Σύρο, την οποία και αναφέρει ο Άγγλος υποπρόξενος.

Τα σχόλια του Newton δε για τους Έλληνες δασκάλους είναι ενδιαφέροντα. Σκιαγραφούν έναν κόσμο όπου οι καλά μορφωμένοι δάσκαλοι του χωριού λειτουργούν ως πύλες προς τον έξω κόσμο, μεταφραστές και οδηγοί για τους ξένους επισκέπτες, διερμηνείς ξένων ιδεών και εθίμων για τους ντόπιους. Πως να προσέλαβε ο Βρετανός τζέντλεμαν στην αρχαιολογική περιήγησή του στο χωριό υπό τη συνοδεία αυτού του μορφωμένου Ρωμιού; Τι αναμνήσεις από τον Μόλυβο έφερε μαζί του στο βροχερό Λονδίνο, επιστρέφοντας στο Βρετανικό Μουσείο για να αναλάβει ρόλο επιμελητή ελληνικών και ρωμαϊκών αρχαιοτήτων, λίγα χρόνια αφού είχε ανασκάψει το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού;

[1] Charles T. Newton, Travels & discoveries in the Levant, σ. 110-11