Ιστορίες Βορείου Αιγαίου

Οι Καρτ ποστάλ ως παράθυρο στο Φαντασιακό ενός Οθωμανού Έλληνα από το Μόλυβο

Ο Δημήτρης Κράλλης, ο Αϊτέκ Σονέρ Αλπάν, η Μαρίζα Κράλλη και η Ναζ Βαρντάρ ταξιδεύουν από το Βερμόντ στη Λέσβο με μία καρτ ποστάλ.

Δύο συνάδελφοι, ο Αϊτέκ Σονέρ Αλπάν και η Ναζ Βαρντάρ, των οποίων οι γνώσεις σε ό,τι αφορά την ύστερη οθωμανική περίοδο έχουν αποδειχθεί ανεκτίμητες στις εξερευνήσεις μας της τοπικής ιστορία του Μολύβου, μελέτησαν μαζί μου την καρτ ποστάλ αυτή από τη συλλογή του Ιωάννη Κ. Κράλλη. Η καρτ ποστάλ τράβηξε το βλέμμα της Naz και κίνησε τη φαντασία της καθώς μελετούσε πρόσφατα σαρωμένα έγγραφα από το αρχείο το οποίο εξερευνά εδώ και καιρό η Μαρίζα Κράλλη. Η Μαρίζα, άλλωστε, ήταν εκείνη που μας είχε επισημάνει το ενδιαφέρον του Ιωάννη για τις καρτ ποστάλ. Η ίδια έχει κορνιζάρει αρκετές από αυτές, οι οποίες τώρα κρέμονται στον τοίχο του σπιτιού της. Με την πρώτη ματιά, αυτή η κάρτα φέρει ένα οικείο θέμα. Με την Αγία Σοφία σε περίοπτη θέση, απεικονίζει ένα αυτοκρατορικό κέντρο, το οποίο από τη γέννησή του Ιωάννη στο αρχοντικό Κομνηνάκη Κράλλη βρισκόταν έτσι κι αλλιώς στο επίκεντρο του φαντασιακού του. Εδώ η Μεγάλη Εκκλησία εμφανίζεται σε περίοπτη θέση σε μια απεικόνιση της Κωνσταντινούπολης πάνω στους ζωγραφισμένους τοίχους ενός μεγάλου δωματίου της οικογενειακής οικίας.

Το βλέμμα του κάθε θεατή θα σταθεί σε διαφορετικά στοιχεία της σύνθεσης, αλλά το επόμενο πράγμα που τράβηξε την προσοχή μας ήταν οι σφραγίδες πάνω στην κάρτα. Δύο γαλλικά γραμματόσημα με πληροφορίες για την αξία τους τόσο στα γαλλικά όσο και στα ισπανικά, φέρουν αναφορές στα δικαιώματα του ανθρώπου και αποτελούν μαρτυρία της γαλλικής παρουσίας στο αποικιακό Μαρόκο (πρόσεξε κανείς την ειρωνεία τότε;). Εμφανίζονται κάτω από σφραγίδες από την Καζαμπλάνκα στην επάνω δεξιά γωνία της εικόνας. Τα γραμματόσημα δίνουν εξωτική χροιά στην κάρτα, στέλνοντας τη φαντασία του ανθρώπου πολύ πιο μακριά από την Κωνσταντινούπολη, το αυτοκρατορικό κέντρο που ήταν τόσο οικείο στην οικογένεια του Ιωάννη, ένα αυτοκρατορικό κέντρο που επρόκειτο να επισκεφθεί ένα χρόνο μετά την αποστολή αυτής της κάρτας, όταν ήρθε στο Robert College του Ρουμελί Χισάρ για να μελετήσει την αγγλική γλώσσα.

Η πιθανή είσοδος αυτής της κάρτας στην Ευρώπη μέσω του αποικιακού Μαρόκου μας μεταφέρει σε περιοχές, οι οποίες γνωρίζουμε ότι γοήτευσαν τον Ιωάννη, ο οποίος, σε ηλικία 11 ετών, είχε σχεδιάσει έναν λεπτομερή χάρτη της Αφρικής. Η κάρτα, ωστόσο, αποτύπωνε πολύ ευρύτερες γεωγραφίες – είχε σταλεί από το Brattleboro του Βερμόντ και, επομένως, ταξίδευε τον Ιωάννη, μέχρι τον Νέο Κόσμο, ο οποίος, όπως γνωρίζουμε, είχε εξάψει τη φαντασία του Θείου του Ιωάννη Κράλη, ο οποίος με τη σειρά του είχε δωρίσει, μεταξύ άλλων, στην Αδελφότητα των Μουσών στον Μόλυβο ένα βιβλίο για τη ζωή του Χριστόφορου Κολόμβου. [1]

Το βλέμμα μας στρέφεται στο πίσω μέρος της καρτ ποστάλ, στον χώρο που αφήνεται για το μήνυμα του αποστολέα, καθώς η πειθαρχία μας σπάει και η ανάλυση περιεχομένου της εικόνας σταματά προσωρινά. Εδώ βλέπουμε ότι η κάρτα απευθυνόταν στον «Δημήτριο Σ. Μαλλίδη», το όνομα του οποίου εμφανίζεται εκλατινισμένο σε Demetrius δίπλα σε μια σειρά από επίσημες σφραγίδες και σημειώσεις του οθωμανικού ταχυδρομείου. Ο Aytek σημειώνει ότι μία από αυτές τις γραμμές περιγράφει τον παραλήπτη στα τουρκικά και τον τοποθετεί στον Μόλυβο: «Molova’ya DimitrakiMalidiEfendi’ye» βεβαιώνει ένα χέρι σε σέπια μελάνη κάτω από το όνομα στα αγγλικά, σε περίπτωση που ο τοπικός ταχυδρόμος ήταν τουρκόφωνος χωρίς ελληνικά. Ελλείψει επιβεβαίωσης με χημική ανάλυση, μπορούμε να πούμε ότι το χρώμα του μελανιού φαίνεται να είναι το ίδιο με αυτό που χρησιμοποιήθηκε στο ελληνικό κείμενο που απευθύνεται στον Δημήτριο. Μήπως ο αποστολέας ήταν δίγλωσσος, κάτι που δεν ήταν ασυνήθιστο στον Μόλυβο της Οθωμανικής περιόδου; Σίγουρα ήταν αρκετά μορφωμένος αν πράγματι έγραφε ελληνικά και τουρκικά και υπό αυτή την έννοια δεν διέφερε και πολύ από τον Ιωάννη, του οποίου το απολυτήριο του Γυμνασίου αναφέρει τα τουρκικά ως ένα από τα μαθήματα του σχολείου. Υπάρχουν άλλες δύο σημειώσεις, αυτή τη φορά με πορφυρό μελάνι: «Molova’ya» (στη Μόλοβα) επιβεβαιώνει η μία, «Midillu Ceziresinde» (στο νησί Μιντίλι) σημειώνει η άλλη. Μια τρίτη τουρκική σημείωση σε χρώμα πορφυρό, ακριβώς κάτω από την προαναφερθείσα αναφορά σε χρώμα σέπιας στο όνομα του παραλήπτη, αναφέρεται, για άλλη μια φορά, στον Μόλυβο, μόνο που αυτή τη φορά η γραφή αποτυπώνει φωνητικά το ελληνικό όνομα της πόλης και όχι την οθωμανική του απόδοση, Μόλοβα, η οποία εμφανίζεται επίσης σε δύο σφραγίδες του τελικού προορισμού, ένα μονόγλωσσο με ημερομηνία 3-5-1325 (στο Ρούμι ημερολόγιο) και ένα δίγλωσσο χωρίς ημερομηνία τόσο στα τουρκικά όσο και στα γαλλικά.

Είναι σαν ο ταχυδρομικός υπάλληλος να υποκλίνεται στις τοπικές ορθογραφικές και γλωσσικές πραγματικότητες για να εξασφαλίσει την ακριβή παράδοση, χορεύοντας μεταξύ της επίσημης κρατικής ορολογίας και της πραγματικότητας επί τόπου.

Γνωρίζουμε από άλλα έγγραφα της συλλογής ότι ο Δημήτριος Μαλλίδης ήταν τοπικός δικηγόρος. Εμφανίζεται σε έγγραφα της οικογένειας Κράλλη οπού υπογράφει για λογαριασμό της αγράμματης Καταξινούδας (την οποία έχετε ήδη συναντήσει) σε μια αίτηση δανείου που χρονολογείται στο 1906. Το όνομά του εμφανίζεται επίσης κάτω από εκείνο του γιου της Καταξινούδας, του Κομνηνάκη, στον κατάλογο των επωνύμων που υπογράφουν τη διακήρυξη της προσχώρησης του Μολύβου στο Ελληνικό κράτος το 1912. Ήταν συνεπώς σημαίνουσα προσωπικότητα που εμφανίζεται και αργότερα στα κοινά του Μολύβου. Πόσο σύντομα μετά την παραλαβή της καρτ ποστάλ να τη διαβίβασε στον Ιωάννη ο Δημητράκης Εφέντης; Δεν μπορούμε να το πούμε με ασφάλεια. Γνωρίζουμε μόνο ότι κάποια στιγμή και ετούτη προστέθηκε στις άλλες καρτ ποστάλ της συλλογής του Ιωάννη.

Το μάτι μας, όμως, συνεχίζει να περιπλανάται και να εξετάζει τις σφραγίδες και τα γραμματόσημα που χαρτογραφούν τους διάφορους σταθμούς της κάρτας στο δρόμο της προς το Μόλυβο. Τα Μάλγαρα στη Θράκη κάνουν εδώ την εμφάνισή τους. Πρόκειται για μια πόλη με μικτό πληθυσμό Ελλήνων και Αρμενίων που έμελλε να υποφέρει πολύ μετά τους Βαλκανικούς πολέμους. Το γραμματόσημό της βρίσκεται δίπλα σε μια σφραγίδα που με λατινικούς χαρακτήρες αποδίδει το Οθωμανικό όνομα της Ραιδεστού, Rodosto, το οποίο εμφανίζεται επίσης στην άλλη πλευρά της κάρτας. Στη συνέχεια έχουμε τον Γαλατά στην Κωνσταντινούπολη και αρχίζουμε να παρακολουθούμε μια πορεία που μας οδηγεί στη Μυτιλήνη. Σε αυτή την Οδύσσεια, το πού ταιριάζουν τα Μάλγαρα είναι ασαφές. Θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι το τοπικό ταξίδι ξεκινάει με την άφιξη στο λιμάνι της Ραιδεστού (οθωμανικό Rodosto ή Tekfur Dağı, σημερινό Tekirdağ), όπου υπήρχε και γαλλικό ταχυδρομείο, και συνεχίζει προς την Κωνσταντινούπολη, ίσως μέσω Μαλγάρων (οπού λειτουργούσε σημαντικός ταχυδρομικός κόμβος) με ταχυδρομική άμαξα, από εκεί δε στη Μυτιλήνη και, τέλος, στον Μόλυβο. Εναλλακτικά (ανάλογα με τις όχι τόσο εμφανείς σφραγισμένες ημερομηνίες), η Κωνσταντινούπολη είναι το πρώτο λιμάνι προσέγγισης από τη δυτική Μεσόγειο, και από εκεί τα Μάλγαρα και η Ραιδεστός γίνονται σταθμοί για ένα τοπικό ταξίδι προς τη Λέσβο.

Αυτές οι ασαφείς αλλά ενδιαφέρουσες ταχυδρομικές πληροφορίες είναι σφραγισμένες πάνω από τον ακατάστατο γραφικό χαρακτήρα του αποστολέα, τον οποίο διαβάζουμε με κάποια δυσκολία:

B[r]attleboro Vermont 19/2 -1909

Σεβαστέ μοι Γαμβρέ

Καθώς σοι έγγραφα εργά

ζομαι. Ειργάσθην εν

Springfiled μέχρι 17/30 / 11 – 09 και

η ένωσις των μαγείρων μοι

έστειλε εις άλλην πόλιν.

Τόθι εγεγράφειν μέλος [.] είμαι

πολύ καλά και να μη στενο –

χωρείσθαι διόλου. τα γράμματα

να τα στείλης εις το [δυσανάγνωστο]

Εδώ μαθαίνουμε ότι πριν από το Μπράτλμπορο, ο γαμπρός του Δημητράκη Εφέντη είχε εργαστεί στο Σπρίνγκφιλντ. Πιθανότατα δεν επρόκειτο για την περιοχή με τα καλαμποκοχώραφα στο μέσο του Ιλλινόις, αλλά για την μια τοποθεσία, πάλι στο Βερμόντ, πολύ πιο κοντά στο Μπράτλμπορο, που συνθέτει μια καθαρά νεοαγγλική εμπειρία για τον ανώνυμο ανταποκριτή του κατοίκου του Μολύβου. Αν ο Δημήτριος Μαλίδης ήταν καταξιωμένος στο Μόλυβο, προσφέροντας δικηγορικές ή συμβολαιογραφικές υπηρεσίες στην οικογένεια Κράλλη, ο γαμπρός του αναζητούσε μια καλύτερη ζωή στις ΗΠΑ, εργαζόμενος σε κουζίνες εστιατορίων. Είχε τουλάχιστον μέτρια μόρφωση, όπως υποδηλώνουν τα γραπτά του σε δύο γλώσσες, και στις ΗΠΑ, οι κινήσεις του συντονίζονταν από την ένωση των μαγείρων για την οποία ακόμα δεν έχουμε στοιχεία. Αν ο τόπος διαμονής του ανώνυμου αποστολέα της κάρτας μας δεν είναι σταθερά προσδιορισμένος, η ίδια η κάρτα αποτυπώνει έναν ευρύτερο αμερικανικό κόσμο. Η καρτ-ποστάλ τυπώθηκε λοιπόν από τον James (Δημήτριο) P. Vafakos, του Σικάγο στο Ιλλινόις, ο οποίος είναι εγγεγραμμένος στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου ως δικαιούχος των σχετικών με αυτή πνευματικών δικαιωμάτων. [2] Είναι άμεσα σύγχρονη με τα γραμματόσημα και τις σφραγίδες που απεικονίζονται σε αυτήν και πρωτοεμφανίστηκε στις ΗΠΑ το 1909, οπότε και τράβηξε την προσοχή του μάγειρα μας. Στον Ελληνο-Αμερικανικό Οδηγό του 1910 ο Aytek εντόπισε τη διαφήμιση του Βαφάκου για αυτή την καρτ ποστάλ. Η διαφήμιση παρουσιάζει την καρτ ποστάλ ως «το καταλληλότερο δώρο για τους Αμερικανούς» και την περιγράφει ως εξής:

Н МЕГАΛН ТЕΛЕТН THΣ ANAMENOMENHΣ ΠANEΛΛHNIΟY ANAΣTAΣEΩΣ

Μὲ δώδεκα χρώματα – Ἡ εἰκών αὐτὴ συνιστᾶται ὡς τὸ καταλληλότερον δῶρον δι’ ἀμερικανούς

Ἡ εἰκών αὐτὴ συμβολίζει τὴν ἀνάσταση τοῦ Πανελληνίου εἰς μίαν μεγάλην καὶ κραταιὰν Ἑλλάδα. Τὸ βάθος τῆς εἰκόνος ἀποτελεῖ ὁ μεγαλόνυμος τοῦ θεοῦ ναὸς ἡ ἁγία Σοφία μὲ τὸν Παρθενῶνα εἰς τὰ δεξιὰ καὶ μὲ τὴν Κων)πολιν πρὸς τὰ ἀριστερὰ. Εις τὸ κέντρον ἵσταται ὁ Οἰκ. Πατριάρχης περιστοιχιζόμενος ὑπὸ τῆς ἱερᾶς συνόδου καὶ ἔχων πρὸ αὐτοῦ τοὺς μέλλοντες βασιλεῖς Κωνσταντῖνον καὶ Σοφίαν. Πέριξ αὐτοῦ ὅλοι οἱ βασιλεῖς τοῦ κόσμου ἐν μεγάλῃ στολῇ.

[…]

Καρτ πορστάλ τῆς ἰδίας εἰκόνος πωλοῦνται 50 πρὸς 75 σέντς, 100 πρὸς 1.00 δολλ. Αἱ παραγγελίαι προπληροῦνται.

Πωλητής: James Vafacos, 42 W Huron St., Shicago (sic) Ill.

Η περιγραφή που βρίσκουμε εδώ υποδηλώνει ότι δεν έχουμε να κάνουμε με ένα απλό αναμνηστικό, αλλά για ένα έργο τέχνης/προπαγάνδας που αποπνέει υπερηφάνεια και καταγράφει τις προσδοκίες για τη μελλοντική δόξα της Ελλάδας. Ακόμα και η αυτή η εξήγηση όμως δεν αποδίδει το πλήρες μήνυμα της σύνθεσης. Δεν γίνεται στο διαφημιστικό υλικό καμία αναφορά στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο στη πάνω δεξιά γωνία, που καλύπτεται στο αντίγραφο της συλλογής του Ιωάννη από τα μαροκινά γραμματόσημα. Ούτε γίνεται αναφορά στον σουλτάνο Αμπντούλ Χαμίτ Β’ που διακρίνεται στην πάνω αριστερή γωνία. Αυτοκράτορας και σουλτάνος σα να σημειώνουν από δεξιά προς τα αριστερά, λίγο πολύ προς την κατεύθυνση της οθωμανικής γραφής, την αναμενόμενη διάρκεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που προφανώς αναμένεται να εκπνεύσει με την προσδοκώμενη ανάσταση του ελληνικού κόσμου και την εμφάνιση στο προσκήνιο της μεγάλης και ισχυρής Ελλάδας. Πρόκειται για μια ιδιότυπη αναπαράσταση της Μεγάλης Ιδέας, της ελληνικής προσδοκίας για μια μεγάλη, αυτοκρατορική Ελλάδα με επιρροή την οποία έχουμε συνδέσει με τον Βενιζέλο, ο οποίος όμως εκείνη την εποχή βρισκόταν ακόμη στο Θέρισο της Κρήτης, σχεδιάζοντας την ενσωμάτωση του νησιού στο ελληνικό κράτος. Η Σμύρνη δεν εμφανίζεται πουθενά, και το αναμενόμενο χρονικό πλαίσιο της Πανελλήνιας Ανάστασης υποδεικνύεται με την αναφορά στους μελλοντικούς βασιλείς Κωνσταντίνο και Σοφία, οι οποίοι βρίσκονται σε διάλογο με το παρελθόν, ο Κωνσταντίνος με τον συνονόματο του, τον τελευταίο Παλαιολόγο, και η Σοφία με την ίδια τη Μεγάλη Εκκλησία που φέρει το όνομα της. Κατά ειρωνεία της τύχης, ο Γεώργιος Α΄ δεν βρίσκεται πουθενά, αν και είναι ακόμα εν ζωή. Έμελλε να δολοφονηθεί το 1913 στη Θεσσαλονίκη, τέσσερα χρόνια μετά την αποστολή της κάρτας. Η ματιά στο μέλλον που υπονοείται από την αναφορά στον Αμπντούλ Χαμίτ, ο οποίος την εποχή που δημιουργήθηκε η καρτ ποστάλ ήταν ακόμη Σουλτάνος, και από την ξεκάθαρη εστίαση στον Κωνσταντίνο και τη Σοφία, σε μια εποχή που δεν έχει ακόμη ανατείλει, προσφέρει μια ματιά στο εθνικό φαντασιακό του Βαφάκου και των Ελληνοαμερικανών του κύκλου του.

Τι να σκέφτηκε άραγε ο Δημητράκης Μαλίδης για όλα αυτά; Γιατί λείπουν οι σημαίες των Ευρωπαίων μοναρχών από το κάτω μέρος της κάρτας, κομμένες, όπως φαίνεται προσεκτικά, σαν να μην υπήρχαν ποτέ; Μήπως η απουσία τους κάνει το νόημα της κάρτας ασφαλέστερο στα μάτια του Οθωμανού κήνσορα; Πώς διάβασε ο 15χρονος Ιωάννης, ο οποίος βρισκόταν ήδη σε αλληλογραφία με έναν Έλληνα που υπηρετούσε ως διευθυντής στη Λέσχη Αξιωματικών του Camp duBoucheron στο Μαρόκο, αυτή την καρτ ποστάλ, όταν ο Μαλίδης την παρέδωσε είτε σε αυτόν ή στον πατέρα του, αναμφίβολα γνωρίζοντας το έντονο ενδιαφέρον του εφήβου για τέτοια εργαλεία επικοινωνίας με τον κόσμο όλο; Όπως και να ‘χει, έχουμε εδώ ένα μικρό παράθυρο στο απροσδόκητα ευρύ φαντασιακό ενός νέου ανθρώπου στις αρχές του εικοστού αιώνα στον Μόλυβο.

[1] Από το Βιβλίο εισαγωγής των δωρούμενων βιβλίων στη Βιβλιοθήκη της Αδελφότης των Μουσών, σ. 7 (αρίθμηση με βάση το σαρωμένο PDF διαθέσιμο εδώ: http://dspace.cplm.gr/handle/123456789/8130). Σημειώστε την αστάθεια των συμβάσεων αναφορικά με τα επώνυμα στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο Ιωάννης Κράλης ήταν θείος του Ιωάννη Κ. Κράλλη, ο οποίος ήταν γιος του Κομνηνάκη Κράλλη. Δύο αδέλφια έγραφαν το επώνυμό τους με διαφορετικό τρόπο.

[2] Vafakos (James P.), Chicago Ill. [3922 Pan-Hellenic Rising © Dec. 15, 1909]; 2 c. Dec 16, 1909; K 4971. In Library of Congress Copyright, Catalog of Copyright Entries – Part 4, c. 5, New Series (Washington: U.S. Government Printing Office, 1911), 62.

Ιστορίες Βορείου Αιγαίου

Οι Καρτ ποστάλ ως παράθυρο στο Φαντασιακό ενός Οθωμανού Έλληνα από το Μόλυβο

Αποθετηριο Ιστοριων Αιγαιου/Λεσβου

Το Αρχείο

Ιστορίες του Βόρειου Αιγαίου

Συνεντεύξεις & Παρουσιάσεις

Ιστορικό Πλαίσιο

Η Τέχνη στον τόπο

Συντελεστές

Επικοινωνία

Όροι χρήσης και ιδιωτικό απόρρητο