Ιστορίες Βορείου Αιγαίου

Σκέψεις για την Παιδεία στη Λέσβο

Ακολουθούν μερικοί προβληματισμοί του Sam Adam, φοιτητή στο τμήμα Global Humanities στο SFU και επίδοξο βυζαντινολόγο, αναφορικά με την επίσημη εθνική ιστορία στην Ελλάδα και τη σχέση της με τις επίμονες μνήμες του παρελθόντος από τον Sam Adam.

Το ξεφλουδισμένο πράσινο χρώμα στα παλιά σχολικά θρανία στο Λαογραφικό Μουσείο της Συκαμιάς ανακινεί μια διαγενεακή νοσταλγία που φέρνει τον επισκέπτη κοντά στο απόν αντικείμενο της έκθεσης: τον μαθητή των αρχών του 20ού αιώνα. Η κακοσυντηρημένη μπογιά ήταν πάντα ακαταμάχητη για μένα, όπως πιθανότατα και για κάποιους από τους μαθητές που κάποτε κάθισαν στα πράσινα αυτά θρανία. Μικρός, φλοίδα τη φλοίδα, ξεκολλούσα μεθοδικά παρόμοια μπογιά για να ξεφύγω από την ατελείωτη βουή μιας βαρετής διάλεξης. Στην πλήξη, το αφηρημένο μάτι ενός μαθητή μπορεί να ρίξει και μια ματιά στον περίγυρο του στην αίθουσα. Εδώ, στην ανακατασκευασμένη αίθουσα διδασκαλίας της Συκαμιάς το βλέμμα θα πέφτει πάνω σε μία από τις πολλές αφίσες που κοσμούν τους τοίχους.

Ως επισκέπτη, την προσοχή μου τράβηξε μια αφίσα, που συνέδεε την εκτέλεση του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου (1821) με εκείνη του επισκόπου Σμύρνης Χρυσοστόμου (1922) εκατό χρόνια αργότερα. Αυτή η σκληρή εικόνα είναι μέρος του επίσημου ιστορικού αφηγήματος του Ελληνικού κράτους, αφηγήματος με παραλήπτη το Ελληνικό μαθητικό κοινό. Στις δύο σκηνές λοιπόν βλέπουμε τους Οθωμανούς/Τούρκους δράστες να απεικονίζονται ως όχλος λιντσαρίσματος με φέσι, γιλέκο και τουρμπάνι. Επικεφαλής τους ένας αξιωματούχος ή κάποιος στρατιώτης. Πόσοι μαθητές στη νεότερη Ελλάδα να μεγάλωσαν με μια παρόμοια μανιχαϊκή αντίληψη για το οθωμανικό παρελθόν τους;

Ο Σαμ και τα πράσινα γραφεία στο Λαογραφικό Μουσείο της Συκαμνιάς
Το πλούσιο αστικό τοπίο και τα σπίτια του Μολύβου υποδηλώνουν ότι τουλάχιστον μερικοί μαθητές θα είχαν συναντήσει στο σπίτι τους ένα διαφορετικό αφήγημα, όπως αυτό τουλάχιστον εξιστορείτο μέσα σε τοιχογραφίες, όπως αυτές που κοσμούν το αρχοντικό Κομνηνάκη Κράλλη. Εδώ το βλέμμα τους έπεφτε σε εικόνες οπού το φέσι δεν είναι ένδειξη διαφορετικότητας. Αντιθέτως, οι χαρακτήρες που φορούν φέσι είναι οικείοι και συγχρωτίζονταν με ανθρώπους σαν τους ιδιοκτήτες της εν λόγω οικίας. Στις τοιχογραφίες λοιπόν, υπό την προστασία Σεραφείμ, πρίγκιπες ενδεδυμένοι τουρκική περιβολή φλερτάρουν πριγκίπισσες στους κήπους ναΐφ ζωγραφισμένων παλατιών. Στα απέναντι πάνελ, ομόλογοί τους ενδεδυμένοι ρούχα της εσπερίας κάνουν το ίδιο, άνευ αγγελικής ευλογίας. Πρόκειται για έναν κόσμο όπου η Ανατολή και η Δύση συνυπάρχουν άνετα. Εν τω μεταξύ, στρατιώτες που διόλου ομοιάζουν με εκείνους που εκτελούν τον Χρυσόστομο στην αφίσα του σχολείου φυλάνε επαύλεις εύπορων πολιτών που φορούν ρούχα τόσο ανατολίτικα όσο και δυτικά.
Πλοίο με μουσουλμανικά διακριτικά από το αρχοντικό Γιαννάκου

Σαν τη Δώρα Γιαννάκου Παρίση, που μεγάλωσε στο παρομοίως ζωγραφιστό σπίτι των Γιαννάκων, η φανταστική μας μαθήτρια θα είχε εκτεθεί σε αυτή τη υβριδική εικόνα κοιτάζοντας το ταβάνι και τους τοίχους του σπιτιού. Εδώ, ένας μαθητής παίζει ενίοτε τον «αρχαιολόγο»: Όταν ήταν παιδί, η αδελφή της Δώρας, η Μαρία, έσπασε τον λευκό σοβά στους τοίχους του σπιτιού της και αποκάλυψε μια παλιά τοιχογραφία της Κωνσταντινούπολης, με οθωμανικές σημαίες. Όταν συνεπώς οι τοιχογραφίες στα σπίτια Κράλλη και Γιαννάκου τίθενται δίπλα-δίπλα, αποκαλύπτουν πόσο διαφοροποιημένες μπορεί να ήταν οι παραστάσεις των μαθητών για το οθωμανικό παρελθόν στον Μόλυβο.

Πλοίο με χριστιανικά διακριτικά από το αρχοντικό του Κομνηνάκη Κράλλη

Έτσι λοιπόν, τα ζωγραφισμένα πλοία στο αρχοντικό Γιαννάκου (το οποίο ανήκε σε Οθωμανό αξιωματούχο πριν από το 1922) φέρουν όλα οθωμανικές σημαίες που αναγνωρίζονται εύκολα από το λευκό έμβλημα με το αστέρι και την ημισέληνο. Εν τω μεταξύ, αν και τα πλοία στην οικία Κομνηνάκη Κράλλη φέρουν κόκκινη σημαία, δεν βρίσκουμε εδώ έμβλημα με αστέρι και ημισέληνο. Για την ακρίβεια, δύο πλοία στην οικία τούτη διαθέτουν έναν λευκό σταυρό σε φόντο κόκκινης σημαίας. Παρομοίως, αν και ένας μιναρές στους τοίχους του αρχοντικού Κράλλη κοσμείται από έναν σταυρό, πρόκειται πιθανόν για προσθήκη μετά το 1912.

Τέλος, και τα δύο αρχοντικά κοσμούνται με ένα αστικό τοπίο της Κωνσταντινούπολης σε περίοπτη θέση. Ενώ όμως η τοιχογραφία στο σπίτι του Γιαννάκου απεικονίζει το αυτοκρατορικό παλάτι χωρίς αναπαράσταση της γειτονικής του Αγίας Σοφίας, εκείνη στο σπίτι του Κράλλη μοστράρει μια ευμεγέθη Αγία Σοφία, αποφεύγοντας το Topkapı. Σε μια εποχή αλλαγών, λοιπόν, καθώς σπίτια που χτίστηκαν στην οθωμανική εποχή στέκουν πλέον μέσα στα όρια του ελληνικού εθνικού κράτους, η φαντασία κάποιων νεαρών μαθητών στον Μολύβο παρέμεινε οθωμανική, αν και με περιστασιακές χριστιανικές πινελιές.

Παρόλο που κάποιες από αυτές τις τοιχογραφίες τελικά επιχρίστηκαν, η κοσμοθεωρία που απεικονίζουν πήρε χρόνο να ξεθωριάσει. Όπως άλλωστε διηγείται στα γεράματά του ο εγγονός του Κομνηνάκη ο κος Στρατής Κράλλης, τη δεκαετία του 1930 ο Κομνηνάκης, ιδιοκτήτης του αρχοντικού Κράλλη, μέλος της δημογεροντίας επί Τουρκοκρατίας και αργότερα, με το πέρας της Οθωμανικής κυριαρχίας, δήμαρχος του Μολύβου, απεκδύθηκε τη δυτική του ενδυμασία και φόρεσε την πιο παραδοσιακή και προφανώς άνετη τουρκική φορεσιά, στην ίδια περίοδο που το κράτος παρήγαγε αφίσες για τους τοίχους των σχολικών αιθουσών προειδοποιώντας τις νεότερες γενιές για τους κινδύνους που έκρυβε ένα τουρκικό φέσι.

Άποψη της Κωνσταντινούπολης από τη μεγάλη σάλα του αρχοντικού Γιαννάκου.