Ιστορίες Βορείου Αιγαίου
Γυναίκες και Μνήμη στο Μόλυβο: Σκέψεις πάνω σε ένα ζωντανό παρελθόν
Οι παρακάτω σκέψεις για τη μνήμη και τις γυναίκες της οικογένειας της στο πλαίσιο της ζώσης ιστορίας του Μολύβου προσφέρονται από τη Ράλλου Κράλλη-Κωνσταντέλλη.
«Το παρελθόν δεν είναι νεκρό δεν είναι καν παρελθόν» γράφει ο Αμερικανός Γουίλλιαμ Φώκνερ. [1] Ο Γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ αποκάλεσε «επίρριψη» την ιδιότητα του να ερχόμαστε σε έναν κόσμο νοημάτων και πρακτικών που δεν έχουμε δημιουργήσει εμείς, αλλά τα οποία πρέπει να τα εκλάβουμε ως δικά μας. [2] Σε αντίθεση με τις πέτρες, οι οποίες απλώς υπάρχουν μέσω του χρόνου οι άνθρωποι και η ύπαρξή τους χαρακτηρίζονται από «προσωρινότητα». Είμαστε «προσωρινοί και «ιστορικοί» γιατί η ίδια μας η ύπαρξη μας επιβάλει να ορίσουμε τον εαυτό μας στο παρόν και να τον προβάλουμε στο μέλλον σε σχέση με αυτή την ιστορία.
Με δεδομένη αυτή την ακροβασία ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, κάθε αφηγητής, όπως μας λέει ο αιγυπτιολόγος Jan Assmann οικειοποιείται τις ιστορίες των «άλλων» στο πλαίσιο αναζήτησης του αληθινού εαυτού του και της διερεύνησης της καταγωγής του, εφόσον η «καταγωγή ενός ανθρώπου δεν είναι η καταγωγή ενός Εγώ, αλλά η σχέση αυτού του Εγώ με αμέτρητες άλλες φωνές πίσω του». Τι ρόλο, αναρωτιέμαι, διαδραμάτισαν οι γυναίκες του παρελθόντος μου στον χορό αυτό της μνήμης; Τι ρόλο παίζει η μνήμη τους σ’ αυτό που συγκροτεί την ατομική μου αλλά και τη συλλογική μας ταυτότητα;
Η εμπειρία της ζωής αλλά και η ανάγνωση της ιστορίας μου λέει ότι είναι οι γυναίκες που κυρίως, μετατρέπουν την καθημερινότητα σε ένα συμβολικό σύστημα που αποτυπώνεται λεκτικά μέσω των παραδόσεων, μέσω ενός συνόλου καθημερινών πράξεων και τρόπων συμπεριφοράς, εποχικών εθίμων και θρησκευτικών τελετουργιών, αφηγήσεων και παραμυθιών, συμβόλων και συμβολισμών.
Είναι λοιπόν οι γυναίκες που τα συγκροτούν όλα τούτα σε βιωμένο τόπο και συλλογική μνήμη.
Ο Μητροπολίτης Διονύσιος Καραμήτσας το όνομα του οποίου αναγράφεται στο μαρμάρινο υπέρθυρο της εκκλησίας των Ταξιαρχών Μηθύμνης, ανήκε στην οικογένεια των προγόνων. Υπηρέτησε τον μητροπολιτικό θρόνο από το 1774 ως το 1801. Εκτός από την ανακατασκευή στα 1795 του ναού των Ταξιαρχών Μηθύμνης, που είχε καταστραφεί από πυρκαγιά, θα ιδρύσει ανάμεσα σε άλλα το σχολείο θηλέων δίπλα από την εκκλησία. Σήμερα μόνο οι πελεκητές πέτρες της εισόδου, σκόρπιες στο χορταριασμένο οικόπεδο, δηλώνουν πως κάτι σημαντικό υπήρχε εκεί, κάποτε. Στο σχολείο αυτό φοιτούν, αρχικά, τα κορίτσια των εύπορων οικογενειών ανάμεσά τους και η εκ μητρός γιαγιά μου, η Αθανασία Κυριακού Καζάζη – Καραμήτσα. Το κοριτσάκι που κάθεται οκλαδόν στην φωτογραφία του 1896.
Η παιδεία των κοριτσιών άγγιζε μια πολύ βαθιά μνήμη από τα χρόνια της Σαπφώς και του γυναικείου σχολείου της και παρά τις περιπέτειες και τα κενά των αιώνων θα την ξανασυναντήσουμε στα 1530, στο «Γυναικείον Φροντιστήριον» της Ι. Μ. Παναγίας Μυρσινιωτίσσης το μοναδικό στην Ελλάδα, τότε, σχολείο θηλέων , που ιδρύει ο Άγιος Ιγνάτιος Αγαλλιανός. Στο «Γυναικείον Φροντιστήριον», τα κορίτσια διδάσκονται ανάγνωση, γραφή, μαθηματικά, μουσική, χειροτεχνία. Τα υπό του Αγίου Ιγνατίου ιδρυθέντα δύο σχολεία, θα βρεθούν στο κέντρο του μορφωτικού στερεώματος στη Βόρεια μεριά του νησιού και θα συντελέσουν στην εθνική αφύπνιση των Λεσβίων κατά τα τελευταία στάδια της οθωμανικής κυριαρχίας. [4]
Η Αθανασία στα 18 της χρόνια θα αρραβωνιαστεί , όπως την δείχνει η άλλη φωτογραφία, και θα παντρευτεί στην εκκλησία της Αγ. Κυριακής τον μεγαλύτερό της κατά 20 χρόνια Νικόλαο Καζάζη Καραμήτσα απόγονο 7ης γενιάς του εύπορου γαιοκτήμονα και εμπόρου Δημητρού Καραμήτσα, αδελφού του Μητροπολίτη Διονυσίου που έχτισε το σχολείο θηλέων όπου η γιαγιά μου έμαθε γράμματα μέσα από το σπιράλ των εποχών και της τυχαιότητας που κινεί τον κόσμο.
Στο ίδιο σχολείο, που θα λειτουργήσει έως, περίπου, τις παραμονές του β’ παγκοσμίου πολέμου, θα φοιτήσει και η μητέρα μου, όπως πιστοποιούν οι φωτογραφίες του 1924 και 1928, η κόρη της Αθανασίας, Ελένη Καζάζη –Καραμήτσα- Κράλλη. Η απελευθέρωση του 1912 αλλάζει τα αριθμητικά εκπαιδευτικά δεδομένα της εποχής, όπως δείχνει η φωτογραφία της επικεφαλίδας και η εκπαίδευση είναι πλέον προσβάσιμη από όλες τις κοινωνικές τάξεις.
Το βλέμμα πέφτει σε μια άλλη φωτογραφία, εκείνη, της εκ πατρός, γιαγιάς μου Δωροθέας Αμπατζή – Κράλλη που είχε αποφοιτήσει με άριστα στα 1893 από το «Ομήρειον παρθεναγωγείον» στην Σμύρνη, το οποίο μαζί με την Ευαγγελική Σχολή Αρρένων είχαν επίπεδο σπουδών εφάμιλλο των ανάλογων ευρωπαϊκών σχολών. Θα διδαχθεί Ελληνική γλώσσα, λογοτεχνία, μαθηματικά, φυσική και χημεία, γεωγραφία και ιστορία, μουσική , αγγλικά και γαλλικά.
Οι γυναίκες του σπιτιού μου ήξεραν γράμματα και διάβαζαν βιβλία που έφταναν στην βιβλιοθήκη τους ως παραγγελίες ή δώρα από την Ευρώπη, την Κωνσταντινούπολη και την Σμύρνη. Αυτή η αναγνωστική μνήμη δίνει απάντηση σε ένα δομικό στοιχείο της ταυτότητας μου την αγάπη για τα βιβλία και κάθε φορά που φυλλομετρώ με συγκίνηση τον Ερωτόκριτο του 1802 σε «έκδοση Λειψίας» που διασώζεται στην βιβλιοθήκη μας γυρνώ στον δικό τους κόσμο.
Πώς προσαρμόζεται ο σύγχρονος άνθρωπος στις ρευστές συνθήκες του παγκοσμιοποιημένου χωριού μας; Πώς προσαρμόζομαι εγώ στις σημερινές τρομερές συνθήκες που με περιβάλλουν. Η μόνη απάντηση είναι «Διατηρώντας την ταυτότητά μου, την ατομική και συλλογική μνήμη μου, προσπαθώντας να την ταιριάξω στην ρευστότητα της ασυναγώνιστης κυριαρχίας του εφήμερου και του προσωρινού».
Στο σπίτι, χτισμένο στα 1739, που διαπερνά η ιστορία 300 περίπου χρόνων η μνήμη των προγόνων , ιδίως των γυναικών, δεσπόζει. Τα ίχνη του παρελθόντος μου με συνέχουν με τους νεκρούς μου σε μεγάλο βάθος χρόνου, μου δημιουργούν ένα βαθύ χρέος απέναντι στις αξίες που μου παρέδωσαν και το καθήκον να αντιστέκομαι στον κάθε τηλεοπτικό σατραπίσκο που επιχειρεί με φτήνια και θράσος να μου υποδείξει, ότι ο καιρός επιτρέπει να πετάμε στα σκουπίδια το παρελθόν για να λεγόμαστε μοντέρνοι.
Όταν η νύχτα απλώνει το σεντόνι της και οι ανθρώπινες φωνές σβήνουν στο σκοτάδι του ύπνου είναι η ώρα που μου αρέσει να κάθομαι στην γαλήνη του κόσμου, στην γωνιά μου και να διαβάζω. Ήρεμη ότι κανείς δεν θα με αποσπάσει. Είναι εκείνες τις ώρες που νοιώθω το σπίτι αυτό των πνευμάτων, αδιόρατα, να ζωντανεύει και τα βλέμματα των προγόνων, των προγιαγιάδων και των γιαγιάδων να με αγκαλιάζουν από τα κάδρα τους και να με ενθαρρύνουν να συνεχίζω ακόμα και αν τα πράγματα είναι δύσκολα. Κοιτάζω απέναντι την φωτογραφία της γιαγιάς Δωροθέας, που ήταν δημοτικίστρια και λάτρευε τον Παλαμά, να με παρακολουθεί καθώς διαβάζω με το δυνατό της βλέμμα και να μου γνέφει επιδοκιμαστικά. Κλείνω τα μάτια μου τότε και τους ψιθυρίζω και εγώ: – Ας είναι ευλογημένη η μνήμη σας, ευχαριστώ για όσα μου δώσατε . Αναπαυθείτε εν ειρήνη . Όσο ζούμε εγώ και τα παιδιά και τα εγγόνια μου θα ζείτε μαζί μας. Η μνήμη δεν είναι κάτι που αφορά αποκλειστικά στο παρελθόν . «Το χθες συμβαίνει ακόμα».
[1] William Faulkner, Requiem for a Nun (London: Chatto & Windus, 1919), 85
[2] Heidegger, M., Sein und Zeit. Tübingen, μετάφραση Γ. Τζαβάρα: Είναι και χρόνος, (Δωδώνη 1978-85).
[3] Assmann Jan, Η πολιτισμική μνήμη, γραφή, ανάμνηση και πολιτιστική ταυτότητα στους πρώϊμους ανώτερους πολιτισμιούς (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2017)
[4] Ιωάννη Κ. Μουτζούρη, Η Καλλονή της Λέσβου – Συμβολή στη Μελέτη της Ιστορίας και της Παιδείας της (Έκδοση Δήμου Καλλονής: Αθήνα, 1996).
Αποθετηριο Ιστοριων Αιγαιου/Λεσβου
Ιστορίες του Βόρειου Αιγαίου
- Αχλιπταρούδα
- Αλληλοδιπλογραφία
- Διοικητικές Συνέχειες
- Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα
- Προικοσύμφωνο, άδειες διαμονής
- Η παιδεία στην Λέσβο μέσα από τα Οθωμανικά αρχεία
- Φωτογραφεία στην Αίγυπτο
- Ιστορίες με χρώμα Αιγύπτου
- Ο Νικόλαος Ελευθεριάδης στο Παρίσι και το Λονδίνο
- Ο E. Schmidt περιηγείται τα ζωγραφισμένα σπίτια
- Φιγούρες από τη Βυζαντινή Λέσβο
- Οικουμενικές μόδες
- Οι γενουάτες Λομελίνι στο Αιγαίο
- Οι Koldewey, Conze και Humann στο Μόλυβο
- Η φύση της Λέσβου
- Ο C. T. Newton γράφει για τη Μυτιλήνη
- Τα Οθωμανικές διοικητικές επετηρίδες
- Καρτποστάλ
- Σμυρναίικα φωτογραφεία
- Ο S. Adam για την παιδεία στη Λέσβο
- Σκέψεις για το κράτος στη Λέσβο
- Τραύμα και πόλεμος
- Σφραγίδες, υπογραφές και επικυρώσεις
- Τεκτονικά ρήγματα
- Πτυχίο Ιατρικής & Ένας διασυνδεδεμένος κόσμος
- Ο Βρυκόλακας της Μυτιλήνης
- Γυναίκες και Μνήμη στο Μόλυβο
Ιστορικό Πλαίσιο
Η Τέχνη στον τόπο
Αυτό το έργο υποστηρίχθηκε από μια επιχορήγηση Kickstarter του SFU FASS, από το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο SFU και από τη Γέφυρα, μια συνεργασία που χρηματοδοτήθηκε από το ΙΣΝ μεταξύ του SFU και του UCLA.
SUPPORTED BY
