Kuzey Ege Hikâyeleri

Lomemili ve Ceneviz Ticareti

Midilli’nin Cenevizlerin tüm Avrupa’yı saran ticaret ağlarındaki yeri üzerine bazı değerlendirmeler – Dimitris Krallis (Cenova arşivlerindeki özgün belgenin çevirisi Aleksandar Jovanović tarafından yapılmıştır.)

Aegean Stories Vault, bir aile arşivini dijitalleştirirken ve diğerlerine erişim sağlamaya çalışırken, yerel kaynakların birlikte Kuzey Midilli’nin yakın tarihine ışık tutmasını hedefliyor. Ancak adanın tarihi çok farklı türden arşiv malzemeleri aracılığıyla da yeniden kurulabilir. Hitit devlet belgelerindeki La-za-pa’dan Osmanlı Midilli’sine kadar Lesvos, yüzyıllar boyunca arşiv kayıtlarında yer aldı. O hâlde birkaç yüzyıl geriye gidip Cenova’yı ziyaret edelim; çünkü burada, komün (şehir) arşivlerinde adanın tarihine dair izler saklıdır.

Burada öğreniyoruz ki, 1393 yılında Cenevizli tüccar Michele Lomellino, Battista Lomellino adına Santa Maria adlı gemiyi kiralamıştı. Geminin kaptanı Manuele Doria idi ve gemiye 3.500 ya da 4.000 kantar şap yüklenmesi planlanıyordu. Aranan bu mineralin yanı sıra “Türklerin toprakları”ndaki limanlardan ve Lesvos’tan elde edilebilecek diğer değerli mallar da yüklenecek, ardından Girit’ten alınacak şaraplarla birlikte Southampton’a taşınacaktı. İngiltere’ye ulaşıldığında ise yazılı talimat beklenecek, yükün Sandwich’te mi yoksa Flandre’deki Sluys’de mi satılacağına karar verilecekti.

Lomellini ailesinin Anthony Van Dyck tarafından yaklaşık 1625-1627 yıllarında yapılmış tablosu. Görsel açık erişimdir, İskoçya Ulusal Galerisi.

Hem Lomellini hem de Doria ailelerinin Cenova’nın önde gelen hanedanları olduğunu belirtmek gerekir. Doria ailesi ünlü Ceneviz amiralleri yetiştirirken, Lomellini ailesinin mensuplarına 18. yüzyılda Osmanlı İstanbul’unda da rastlıyoruz. Ceneviz arşivleri Lesvos’tan yapılan başka şap ihracatlarını da kaydeder. 1398 yılında, İstanbul’daki Pera’dan gelen ve İskenderiye’ye gitmekte olan bir gemiye Kallone limanında 2.500 kantar şap yüklenmişti. 1404 tarihli bir belge ise Michele Lomellino’nun Paolo Lercario’ya 1.000 kantar şap sattığını, ardından da ona Kallone’den Flandre’ye kendi hesabına 3.000 kantar daha taşıması için sözleşme verdiğini gösterir.

Bu belgeler böylece Midilli’yi ve Parakoila, Kontisia (Agra yakınlarında) ve Stypsi bölgelerindeki şap madenlerini daha geniş bir dünyaya bağlamaktadır. Kuzey Avrupa’nın, ama aynı zamanda Toskana’nın da yün ve kumaş sanayisinin büyümesi, adanın ekonomisini çok daha geniş coğrafyaların parçası hâline getirmişti. Cenova arşivlerinde ayrıca, büyük olasılıkla Midilli ya da Foça şapıyla boyanmış mamul kumaşların adaya geri dönüş yaptığını gösteren kayıtlar da vardır. “Dünya ekonomisine” entegrasyon, Gattilusio döneminde Midilli’ye refah getirecekti. Bu refahtan yerel Romioi nüfus da yararlanmıştı.

Bunlardan biri, muhtemelen Ai Lias yamaçlarındaki Agia Triada yakınlarındaki madeni işleten Parakoilalı Theodigis Kolyvas’tı. Ancak “dünya ekonomisi” refah getirebildiği gibi kriz de yaratabilirdi. 1449’a gelindiğinde, Akdeniz genelinde şap fiyatlarının düştüğü görülürken, İstanbul’daki Pera’da faaliyet gösteren ve Sakız Adası’nda da işleri bulunan Cenevizli Draperio ailesi, artık Ege çevresindeki çok sayıda madenin hâkimi durumundaki Osmanlılarla bir anlaşmaya varmış görünmektedir. Bu anlaşmaya göre Gattilusio ailesine, Midilli’deki madenleri kapatması karşılığında on yıl boyunca yılda 5.000 dükalık ödeme yapılacaktı. Bu girişim muhtemelen fiyatları yeniden yükseltme çabasıydı, ancak anlaşmaya dair başka yorumlar da ileri sürülmüştür.

Burada şu soruyu sormamız gerekir: Gattilusio ailesi fazla emek harcamadan nakit sağlayan bu sözleşmeden yararlanırken, maden işçilerine, liman işçilerine ve işsiz kalan denizcilere ne oldu? Şap ticareti, her hâlükârda, Midilli Adası’nın yüzyıllar boyunca daha geniş dünyayla bağlantılı kalmasının birçok yolundan biridir. Bu yolculuklara dair malzemenin özeti için Christopher Wright’ın kapsamlı çalışması The Gattilusio Lordships and the Aegean World 1355-1462 (Brill, 2014), s. 174-188’e bakılabilir. Hikâyemizdeki ilk yolculuğa dair Latince özgün metin için ise bkz. Leóne Liagre-De Sturler, Les relations commerciales entre Gênes, la Belgique et l’Outremont d’après les archives notariales génoises (1320-1400) (Institut historique Belge de Rome: Bruxelles, 1969), s. 746-751.

Bu son kitabın başlığı da ilginçtir. Orta Çağ’da henüz var olmayan siyasi bir varlık olan “Belçika” ile Doğu Akdeniz’deki Batılı sömürge toprakları (l’Outremont) arasındaki ilişkilere vurgu yapması, Cenevizlilerin Midilli’deki varlığı ve adanın daha geniş Avrupa ticaret ağlarına nasıl bağlandığı üzerine düşünmek için ilginç bir mercek sunar. Editörün l’Outremont terimini kullanması bile, Haçlı Seferleri’nin siyasal olarak parçalı Avrupa’nın hem ekonomik hem de ideolojik bakımdan bütünleşmesindeki rolünü hatırlatır. Bu bağlamda, yüzyıllar boyunca Doğu Akdeniz ve hatta bir anlamda Bizans dünyasıyla iç içe geçmiş olan Cenova, Kuzey Avrupa ile Doğu Roma dünyası arasında bir köprü hâline gelir.

Doria's Long Journey

Aşağıdaki belge, 28 Haziran 1393 tarihinde Cenova’da noter Andreolo Caito tarafından hazırlanmıştır, V (1393-1396). Belge, 142 verso, 143 recto ve 143 verso varaklarında yer almaktadır. Orijinal Latince metinden İngilizceye çevirisi Dr. Aleksandar Jovanovic (UFV) tarafından yapılmıştır.

Rabbimizin adıyla, âmin. Ben, merhum Melchione’nin oğlu, Cenova vatandaşı Manuel de Auria; hâlihazırda Cenova limanında bulunan Santa Maria adlı geminin sahibi ve kaptanı olarak, işbu belgeyle söz konusu gemiyi, burada hazır bulunan ve kabul eden, lord Cosma Lomellino’nun özgür kılınmış oğlu olduğunu beyan eden Cenova vatandaşı ve tüccarı Michele Lomellino’ya, aşağıda belirtilen şartlar altında kira ve navlun sözleşmesi yoluyla tahsis ediyorum.

Söz konusu gemiyi, aşağıda tarif edilen sefer ve belirtilen süre boyunca tam denize elverişli durumda, uygun direkler, serenler, yelkenler, demir aksam, halatlar, donanım, mürettebat ve bu yolculuğun gerçekleştirilmesi için gerekli ve uygun olan diğer tüm unsurlarla birlikte muhafaza edip bakımını sağlayacağıma söz veriyor ve taahhüt ediyorum. Ayrıca söz konusu gemiyle en geç Temmuz ayının on beşinci gününde Cenova limanından ayrılacak ve doğruca Sakız Adası’na yelken açacağım.

Sakız’da, sizden ya da sizin adınıza hareket eden başka bir kişiden, yük almak ve gemiye yüklemek üzere Türkiye’de belirli bir yere gitmem yönünde talimat almak için gemiyle birlikte iki tam ardışık gün bekleyeceğim. Türkiye’deki bu belirli yer bana bildirilecektir ve buna Midilli de dâhil olacaktır; ancak bana Skyros’a gitmem gerektiği söylense bile Skyros’a gitmekle yükümlü olmayacağım. Yanıtınızı aldıktan sonra, gemiyle Sakız’dan ayrılacağımı ve Midilli dâhil olmak üzere Türkiye’de belirtilen yere doğrudan gideceğimi vaat ediyor ve kabul ediyorum.

Sakız’da kararlaştırılan yükleme limanına vardığımda, söz konusu gemiyle orada on iş ve yükleme günü boyunca kalacağıma söz veriyor ve kabul ediyorum. Sizin adınıza ve hesabınıza, Cenova ölçüsüne göre toplam 3.500 cantarikadar ve sizin ilave 500 cantari konusundaki tercihinize bağlı olarak toplamda 4.000 cantari kadar şap ve hacim değil ağırlık esasına göre ölçülen diğer malları gemiye alacağım. Bu ilave 500 cantariye ilişkin kararınızın, gemi Sakız’dan ayrılmadan önce bana bildirilmesi gerekmektedir.

Eğer malların yüklenmesi gereken söz konusu Türk limanında, planlandığı şekilde tüm yükü teslim etmek istemeyip bir kısmını Kandiye’de teslim etmek isterseniz, Türkiye’de belirtilen on günlük sürenin dolmasının ve orada yüklenmesini istediğiniz malları gemiye almamın ardından, gemiyle ayrılıp doğruca Kandiye limanına gitmeyi kabul ve taahhüt ediyorum. Kandiye limanında da geminin yanaşmasından itibaren on iş ve yükleme günü boyunca kalacağım. Burada, daha önceki tercihinize bağlı olarak toplam 3.500 ya da 4.000 cantariyi tamamlamak amacıyla gerekli miktarda şarap, malvaziya ya da yine hacim değil ağırlık esasına göre ölçülen diğer malları paketleyebilir, yükleyebilir ve sevk edebilirsiniz. Hesaplama ve bölüştürme amacıyla, malvaziya ya da şarap dolu her taşıma mavnası Ceneviz sistemine göre on bir cantari sayılacaktır.

Mallar bu şekilde tamamen yüklendikten sonra, onları elimden gelen en iyi şekilde koruyup muhafaza edeceğime ve İngiltere’deki Antona’ya [1], gümrük bölgesi dışında kalan limana doğrudan götüreceğime söz veriyor ve kabul ediyorum. Antona’ya vardıktan sonra da, sizin ya da temsilcinizin talimatlarını beklemek üzere gemiyle birlikte üç tam ardışık gün boyunca gümrük bölgesi dışında kalacağım; bu talimatlar yükün boşaltılması için iki yerden hangisine, yani Sandwich’e mi yoksa Flandre’deki Sluys limanına mı gitmem gerektiğini belirtecektir. Talimatları aldıktan sonra, gemi ve yükle birlikte Antona’dan ayrılarak cevabınıza göre belirtilen yere, yani Sandwich’e ya da Sluys’a doğrudan yelken açacağımı kabul ve taahhüt ediyorum. Bu iki limandan hangisine gidilirse gidilsin, yükü size ya da yasal temsilcinize mümkün olan en hızlı ve uygun şekilde teslim edeceğime söz veriyorum. Ayrıca Antona’da, gümrük bölgesi dışında, üç günlük bekleme süresi boyunca yükün bir kısmını boşaltmayı tercih edebilirsiniz; ben de istediğiniz kısmı size teslim edeceğim. Tüm yükleme ve boşaltma işlemleri, ilgili limanların yerel teamül ve uygulamalarına göre gerçekleştirilecektir. Yukarıda belirtilen her şey, Tanrı’nın, denizin ya da savaşın haklı engellerine tâbidir.

Bütün bunları, Türkiye ve Kandiye’de yukarıda tarif edildiği şekilde yüklenen ve Antona’da, ardından Sandwich ya da Flandre’deki Sluys’ta teslim edilip boşaltılan tüm mallar için, Ceneviz ölçüsüne göre cantaro başına on üç Ceneviz soldi navlun ücreti karşılığında yapmayı ve yerine getirmeyi kabul ediyor ve taahhüt ediyorum. Siz de bu navlun ücretini, yükün boşaltıldığı yerde, o bölgelerde benzer navlunlar için geçerli olan teamüli zaman ve usullere göre bana ödeyeceksiniz.

Kendi tarafında ise söz konusu Michele, yukarıda ve aşağıda belirtilen şartları kabul ederek, söz konusu Manuel’e şu hususları vaat ve taahhüt eder: Sakız’daki iki günlük bekleme süresi içinde, geminin hangi Türk limanına gideceğini, Midilli dâhil ve Skyros hariç olmak üzere, söz konusu gemi kaptanına bildirecektir. Ayrıca kendi tercihine bağlı olarak ilave 500 cantariyi yükletmek isteyip istemediğini de aynı süre içinde beyan edecektir. Bu beyanları belirtilen süre içinde yapmakla yükümlüdür.

Michele ayrıca, yukarıda belirtildiği üzere yüklenmesi gereken malları, tamamen Türkiye’de ya da kısmen Kandiye’de olmak üzere, 3.500 ila 4.000 cantari miktarında, söz konusu geminin her bir yerde kalacağı ilgili süreler içinde teslim etmeyi taahhüt eder. Ayrıca Antona’da, gümrük bölgesi dışında, üç günlük bekleme süresi sırasında, Michele yükün dörtte birini boşaltmak isterse bunu yapabilir; aynı zamanda geminin Sandwich’e mi yoksa Sluys’a mı devam edeceği konusunda bizzat gemi kaptanına talimat vermek zorundadır. Gemi bu iki limandan hangisinde yükü boşaltırsa boşaltsın, Michele malları kabul etmeyi, onları mümkün olan en hızlı ve uygun şekilde boşaltmayı ve yukarıda belirtilen miktar ve şartlara göre kararlaştırılmış navlun ücretini ödemeyi taahhüt eder.

Söz konusu Manuel ile Michele arasında, işbu belge ve sözleşme kapsamında şu hususta anlaşmaya varılmıştır: Eğer Manuel, söz konusu gemiyle belirlenmiş Türk ve Kandiye limanlarına yelken açmazsa ya da taahhüt ettiği üzere kararlaştırılmış 3.500-4.000 cantari malı yüklemeyi reddederse, bu durumda şimdiden ve kendi iradesiyle, yüklenmeyen yükün her cantarosu için Michele’ye ya da onun yasal temsilcisine on üç Ceneviz soldi nakden ödemekle yükümlü olacaktır. Bu ödeme, Michele’nin zarar ve kayıplarına karşılık önceden kararlaştırılmış tazminat niteliğindedir. Öte yandan Michele, söz konusu Türk ve Kandiye yerlerinde, yukarıda belirtilen süreler içinde Manuel’e yüklenmek üzere malları teslim etmez ya da teslim etmeyi reddeder veya bunu yapamazsa, aynı şekilde sevk edilmeyen malların her cantarosu için Manuel’e on üç Ceneviz soldi nakden ödemekle yükümlü olacaktır; bu ödeme de kullanılmayan navlun alanından doğan kaybın karşılığıdır.

Manuel ve Michele, yukarıda belirtilen tüm hususlara riayet etmeyi ve bunları yerine getirmeyi, aksi hâlde iyi ve sahih Floransa ağırlığında 2.000 altın Florinlik cezaya tâbi olmamak için, karşılıklı olarak vaat ve taahhüt ederler. Sözleşmeyi ihlal eden taraf, her ihlal durumunda bu cezayı diğer tarafa borçlu olacaktır; bu meblağ, sözleşmenin geri kalanının geçerliliğini etkilemeksizin, tüm masraflar ve hukuki giderler de dâhil olmak üzere zararların önceden belirlenmiş değeri olarak kabul edilmiştir.

Sözleşmenin yerine getirilmesini güvence altına almak amacıyla, her iki taraf da mevcut ve gelecekteki tüm mallarını karşılıklı olarak teminat gösterir. Manuel ise özellikle söz konusu gemiyi, onun haklarını, gelirlerini ve navlunlarını teminat gösterir; ancak bu özel teminat genel teminatı ortadan kaldırmayacağı gibi, genel teminat da özel teminatı ortadan kaldırmayacaktır. Taraflar ayrıca, her iki tarafın da Cenova, Savona, Pisa, Nice, Kandiye, Londra, Bruges ya da başka herhangi bir yerde, taraflardan hangisi nerede bulunursa bulunsun, herhangi bir dinî ya da seküler hâkim huzurunda hukuken takip edilebileceğini, tutuklanabileceğini ya da hapsedilebileceğini kabul ederler. Her iki taraf da kendilerini bu yerlerin yargı yetkisine tâbi kılar; sözleşme sanki orada imzalanmış gibi hukuki taleplere cevap vermeyi, ödeme yapmayı ve hükümlere uymayı taahhüt eder.

Taraflar, yetkili mahkeme ayrıcalıkları dâhil olmak üzere, her türlü hukuki itirazdan, karşı iddiadan, buna aykırı herhangi bir bölüm ya da statü hükmünden feragat ederler. Manuel ve Michele, güvence ve resmiyet adına, Kutsal İnciller üzerine yemin ederek bu sözleşmedeki her şeyi yerine getireceklerine, bunlara riayet edeceklerine ve hiçbir şekilde bunlara karşı hareket etmeyeceklerine ya da itiraz ileri sürmeyeceklerine ant içerler. Michele, Manuel’in haklarına halel getirmeksizin, bu naulizatio’ya, kiraya ve onun tüm şartlarına, Lord Neapolione’nin oğlu Battista Lomellino adına ve Battista’nın kardeşi Niccolò Lomellino’dan aldığını söylediği yetkiyle, bu sözleşmedeki her şeyin yarısı ölçüsünde girdiğini beyan eder.

Cenova’da, Bankalar semtinde, aşağıda imzası bulunan noterin kürsüsünde, Rabbimizin doğumundan itibaren 1393 yılının 28 Haziran günü, Cenova hesabına göre 15. indiktiyon (vergi döngüsünün) yılında, yaklaşık üçüncü saatte düzenlenmiştir. Tanıklar: Çağrılıp hazır bulunan Cenova vatandaşları Theramius Centurione, Martinus Falamonica ve Bartholomeus Aspiranus’tur.

[1] Antona, ya da Latince orijinalinde Anthona olarak geçen yer adı, muhtemelen 1086 tarihli Domesday Book’ta adı geçen Antony yerleşim yeridir.