Kuzey Ege Hikâyeleri
İzmir Fotoğrafhaneleri
Kuzey Midilli ailelerinin İzmir merkezli fotoğraf kültürü üzerine – Mariza Krallis
Ioannis Krallis arşivindeki aile fotoğraf koleksiyonunda, Molyvoslu Krallis ailesinin üyeleri ve dostları, en az 22 farklı stüdyo çekiminde poz verirken görülmektedir. Bu çekimler yedi farklı şehirde gerçekleştirilmiştir: Midilli, Atina, İzmir (Smyrna), İstanbul (Konstantinopolis), Kahire, İskenderiye ve Paris. Ayrıca seyyar bir fotoğrafçı için de poz vermişlerdir.
Bu fotoğraflar, ailenin ve akrabalarının ticari faaliyetlerini takip ederken bizi 19. yüzyılın kozmopolit merkezlerinde bir yolculuğa çıkarır.
Bir iş seyahati sırasında büyük büyükbabamız Komninakis ile kardeşi Ioannis kendilerini Smyrna’da bulmuş ve ziyaretlerini ölümsüzleştirmeye karar vermişlerdir. Bu fotoğraf, iki kardeşi bir arada göstermesi bakımından aile için eşsiz bir andır: Komninakis Krallis ve Ioannis Kralis [1].
150 yıl sonra, bugün çerçevelenmiş hâlde bulunan bu fotoğraf, Midilli’deki Molyvos / Mithymna’da iki evi süslemeye devam etmektedir. Komninakis ile Ioannis’in babası olan, Agia Paraskevi (Midilli) kökenli ve Molyvos’un ihtiyar heyeti üyelerinden (demogeron) Kralis Hatzi-Anagnostis’in soyundan gelen iki çağdaş aile [2], böylece köklerini ve atalarını onurlandırmayı sürdürmekte ve ailenin soy hafızasını canlı tutmaktadır.
Bu fotoğrafta şunları görüyorsunuz:
Solda ayakta duran kişi Komninakis Krallis’tir. Modern sözlü tanıklıklara göre o sırada 20 yaşındadır. İlerleyen yıllarda tüccar ve toprak sahibi olacak, önce demogeron, daha sonra ise 1913’ten 1930’a kadar, on altı yıldan uzun süre boyunca Midilli’deki Molyvos/Mithymna’nın belediye başkanı ve cemaat reisi olarak görev yapacaktır. Ortada oturan kişi ağabeyi Ioannis Kralis’tir; tüccar ve toprak sahibidir ve birkaç yıl sonra Mithymna Kilise Bölge Konseyi üyesi olacaktır (1881–1882). Babasının ayaklarının önünde oturan çocuk ise Ioannis’in en büyük oğlu Antonios I. Krallis’tir; sözlü anlatılara göre o sırada dokuz yaşındadır. Antonios ileride cemaatin hayırseverlerinden biri, etkin bir yurttaş ve uzun yıllar boyunca “Mithymna Kulübü”nün başkanı olacaktır.
Antonios adını anne tarafından dedesi olan, İstanbul’daki varlıklı tüccar Antonios Ioakimoglou’dan almıştır. Molyvos Kazası temsilcisi olarak Antonios Ioakimoglou, üç kazanın oluşturup İstanbul’a gönderdiği heyetin üyelerinden biriydi [3]. Heyetin amacı, 1850’de adanın zeytin ağaçlarını büyük ölçüde yok eden büyük don felaketinden (Megalo Kama) etkilenen toplulukların ihtiyaçlarını Osmanlı makamlarına sunmaktı [4].
Fotoğrafta bir tüccar daha bulunmaktadır: Ioannis’in kayınbiraderi Georgios An. Ioakimoglou. Ortada, eşi Kokona Ioakimoglou (solda oturuyor) ile birlikte durmaktadır. Onun sağında ise — başka bir fotoğrafı bulunmadığı için kesin olmamakla birlikte — Ioannis Kralis’in ilk eşi ve Georgios’un kız kardeşi olan Amersouda Ioakimoglou’nun olası bir tasviri yer almaktadır. Yaşlı oturan hanımın ise Georgios ile Amersouda’nın annesi Sirmatuda Ioakimoglou olduğuna inanıyoruz.
Tasvir edilen kişilerden yalnızca ikisinin (Komninakis ve küçük Antonis) doğum tarihlerini biliyor olmamız ve diğer kişilerin yaşlarına dair bilgilerin kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü aile anlatılarından gelmesi nedeniyle araştırma bizim yardımcımız hâline geldi. Fotoğrafın recto’sundaki (ön yüzündeki) stüdyo damgası fotoğraf stüdyosunu göstermektedir: “Castania Frères, Rue du Passage Cercle Européen, Smyrne” [5].
Sakız kökenli Frankolevantenler olan Castania Biraderler, İzmir’e yerleşmiş fotoğrafçılardı. İlk başta Spondi Pasajı içinde bulunan Ermeni John Sislian’ın (Şişliyan) “El Beder” fotoğraf stüdyosunda çalışmışlardı. Daha sonra onun ortağı oldular ve nihayet Eylül 1874’te Sislian’ın emekliye ayrılmasıyla stüdyoyu tamamen devraldılar. Ancak stüdyo zaten 1873’te European Club pasajına taşınmıştı. Araştırma sonucunda fotoğrafın tarihinin 1874’ün son çeyreği olduğu ortaya çıktı; bu tarih bilinen doğum tarihleri ve sözlü anlatılarla tamamen örtüşmektedir.
Sislian’ın “El Beder – Castania Frères” adlı fotoğraf stüdyosunda [6], yani Eylül 1874’ten önce, ailenin atalarından Kralis Hatzi-Anagnostis (sonraki bir yayında ele alınacaktır) ve oğlu Ioannis de poz vermişti.
Aile fotoğraf albümünde İzmir’in iki başka fotoğraf stüdyosu daha karşımıza çıkar. En eski fotoğraf, akraba Antonios C. Lazos’a aittir (29 Şubat 2024 tarihli önceki bir yayından) ve İzmir’deki ilk fotoğraf stüdyolarından birinde, “Ermeni Kirkor Zaki Kessikbachian”ın stüdyosunda 1866’da çekilmiştir [7].
Petralı Nikolaos Pan. Eleftheriadis ile kardeşi Pantelis Pan. Eleftheriadis, yani Komninakis Krallis’in kayınbiraderleri (önceki yayınlardan bilinmektedir), “F. W. Krabow, Frangomachala, Rose Sokağı köşesi, Smyrna” [8] adresindeki fotoğraf stüdyosunu tercih etmişlerdir (sonraki bir yayında ele alınacaktır).
Geç Osmanlı döneminde İzmir, Türk nüfusunun yanı sıra önemli Rum, Ermeni, Yahudi ve Levanten topluluklara sahip canlı bir liman kentiydi. Bu çeşitlilik, fotoğrafçılık da dâhil olmak üzere kentin kültürel ve sanatsal eğilimlerini şekillendiriyordu. İlk fotoğraf stüdyoları çoğunlukla yurtdışından fotoğraf bilgisini taşıyan Rumlar, Ermeniler ve İtalyanlar tarafından işletiliyordu.
Aynı zamanda tüccarlar, entelektüeller ve devlet görevlileri de dahil olmak üzere orta ve üst sınıflar, statülerini ve modernliklerini göstermek amacıyla giderek daha fazla fotoğraf portrelerine yöneliyordu.
Dolayısıyla, toplumsal değişim çağında, teknolojinin imgelerin ve fikirlerin geniş ölçekte dolaşımına katkıda bulunduğu bir dönemde, fotoğrafın gerçekliği belgeleyen, tarihsel hafızayı koruyan, bireysel kimliği ve toplumsal nüfuzu güçlendiren, sanatsal üretimi ve dönemin bilimsel algısını genişleten ve toplum için özel bir anlam kazanan bir araç olarak işlev gördüğünü gözlemliyoruz. Bu dinamik hâlâ bizimle birlikte!
[1] Ioannis Kralis’in (Komninakis’in kardeşi) soyadında tek lambda (λ) harfi kullanılmaktadır; çünkü arşivdeki çeşitli belgelerde kendisini bu şekilde tanımlamıştır.
[2] Fotoğraf, Komninakis Krallis’in soyundan gelen Nikolaos I. Krallis ailesinin evindendir. Aynı fotoğraf, Ioannis Kralis’in soyundan gelen Rallou A. Krallis’in evinde de bulunmaktadır.
[3] Kaza – vilayet altı idarî birim / sancak alt bölgesi.
[4] Mega Kama – Büyük Yanık: kışın sıcak bir dönemin ardından gelen sert don olayının bitkilere verdiği zarar, don yanığı.
[5] Fotoğraf stüdyosu: El Beder – Castania Frères Société Photographique, Smyrne, Turquie.
[6] Fotoğraf stüdyosu: El Beder – Castania Frères Société Photographique, Smyrne, Turquie.
[7] Fotoğraf stüdyosu: Kirkor Zaki Kessikbachian, Smyrne, Turquie.
[8] Fotoğraf stüdyosu: F. W. Krabow, Atelier Artistique de Photographie, Smyrne, Turquie.
EGE HİKAYELERİ ARŞİVİ
Arşiv
Röportajlar
Tarihî Arka Plan
- Antik Çağ
- Bizans
- Osmanlı & Modern
Yerinde Sanat Üretimi
Katkıda Bulunanlar
Bize Ulaşın
Bu proje, SFU FASS Kickstarter Grant, SFU Stavros Niarchos Vakfı Helenik Çalışmalar Merkezi ve Gefyra (SFU-UCLA ortaklığı, SNF destekli) tarafından desteklenmektedir.
SUPPORTED BY
